ਘਟਨਾ
ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ
1873 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸਿੱਖ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ: ਸਕੂਲ, ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰੈੱਸ, ਤੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀ ਇਹ ਦਲੀਲ ਕਿ ਸਿੱਖ ਹਿੰਦੂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਚੀਫ਼ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ।
ਕੌਣ: ਸਿੱਖ ਰਈਸ, ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਸੁਧਾਰਕ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੇ ਬਾਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ, ਬਾਬਾ ਖੇਮ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ, ਕਪੂਰਥਲਾ ਦੇ ਕੰਵਰ ਬਿਕਰਮਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸੁਧਾਰਕਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਨੇ ਇਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਛਪਾਈ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ।
ਕੀ ਹੋਇਆ: ਫ਼ਰਵਰੀ 1873 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਮਿਸ਼ਨ ਸਕੂਲ ਦੇ ਚਾਰ ਸਿੱਖ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਈਸਾਈ ਬਣ ਜਾਣਗੇ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਛੇਤੀ ਬਾਅਦ ਫਿਲੌਰ ਦੇ ਪੰਡਿਤ ਸ਼ਰਧਾ ਰਾਮ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਗੁਰੂ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਨਿਰਾਦਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਉੱਥੇ 30 ਜੁਲਾਈ 1873 ਨੂੰ ਹੋਈ ਇੱਕ ਮੀਟਿੰਗ ਨੇ ਇੱਕ ਜਥੇਬੰਦੀ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਰਸਮੀ ਮੀਟਿੰਗ 1 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋਈ। ਇਸ ਦੇ ਮੰਤਵ ਸਨ: ਸੱਚੀ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣਾ, ਕਿਤਾਬਾਂ ਛਾਪਣਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਣਾ, ਸਿੱਖੀ ਛੱਡ ਗਏ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪੰਥ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣਾ ਅਤੇ ਸੀਨੀਅਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ। ਲਾਹੌਰ ਸਭਾ 2 ਨਵੰਬਰ 1879 ਨੂੰ ਬਣੀ।
ਪਛਾਣ ਦੇ ਸਵਾਲ ਉੱਤੇ ਦੋ ਧੜੇ ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ। ਪੁਜਾਰੀ ਵਰਗ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਵਾਲੇ ਖੇਮ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਧਰਮ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਾਤ ਦੇ ਭੇਦ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਾਰੇ ਬਰਾਬਰ ਹਨ। ਸੁਧਾਰਕ ਤੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਬਣ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਅਰਾ "ਹਮ ਹਿੰਦੂ ਨਹੀਂ" ਸੀ। ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੀ ਇਸੇ ਨਾਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ (1898) ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਹਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਇਹ ਦਲੀਲ ਰੱਖੀ। ਹੋਰ ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ: ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ (ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ, 5 ਮਾਰਚ 1892), ਖ਼ਾਲਸਾ ਟ੍ਰੈਕਟ ਸੋਸਾਇਟੀ (1894), ਚੀਫ਼ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ (30 ਅਕਤੂਬਰ 1902), ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚੋਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਹਟਾਉਣਾ (1905) ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਮੈਰਿਜ ਐਕਟ (22 ਅਕਤੂਬਰ 1909), ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ।
ਕਿੱਥੇ: ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ, ਫਿਰ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਭਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਕੂਲ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਅਤੇ ਭਸੌੜ ਪਿੰਡ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਇਸ ਲਹਿਰ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ: ਸਕੂਲ, ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰੈੱਸ, ਰਸਮਾਂ ਲਈ ਸਾਂਝੀ ਮਰਯਾਦਾ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਾਨਤਾ। ਇਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਫ਼ਿਕਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਸੀ। ਲਗਭਗ 1914 ਤੋਂ ਚੀਫ਼ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਦਾ ਅਸਰ ਘਟਦਾ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ 1906-07 ਦੀ ਕਿਸਾਨ ਬੇਚੈਨੀ ਦੌਰਾਨ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਖੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ, ਇਸ ਨੇ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਫ਼ੌਜੀ ਭਰਤੀ ਨੂੰ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਨੇ ਅਗਵਾਈ ਸੰਭਾਲ ਲਈ, ਅਤੇ 15 ਨਵੰਬਰ 1920 ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਬਣੀ।
ਟਾਈਮਲਾਈਨ ’ਤੇ ਪੜ੍ਹੋਇਸਦੇ ਕਨੈਕਸ਼ਨ ਵੇਖੋ
ਸਰੋਤ
- Singh Sabha Movement (entry by N. G. Barrier and Nazar Singh), The Encyclopaedia of Sikhism (ed. Harbans Singh), Punjabi University, Patiala. eos.learnpunjabi.org
- Chief Khalsa Diwan, The Encyclopaedia of Sikhism (ed. Harbans Singh), Punjabi University, Patiala. eos.learnpunjabi.org
- Ham Hindu Nahin, The Encyclopaedia of Sikhism (ed. Harbans Singh), Punjabi University, Patiala. eos.learnpunjabi.org
- Anand Marriage Act, The Encyclopaedia of Sikhism (ed. Harbans Singh), Punjabi University, Patiala. eos.learnpunjabi.org
- Akali Movement (formation of the SGPC, 15 November 1920), The Encyclopaedia of Sikhism (ed. Harbans Singh), Punjabi University, Patiala. eos.learnpunjabi.org