ਦੋ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜੀ

ਕੌਣ: ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਅਨ ਆਰਮੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜੀ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਹ ਪਿੰਡ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ। ਸਿੱਖ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਤੋਂ ਦੋ ਫ਼ੀਸਦੀ ਸਨ। ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਐਂਪਾਇਰ, ਫ਼ੇਥ ਐਂਡ ਵਾਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਮੁਤਾਬਕ ਉਹ ਇੰਡੀਅਨ ਆਰਮੀ ਦੇ ਲੜਾਕੂ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਦਾ 18 ਫ਼ੀਸਦੀ ਸਨ, ਅਤੇ ਹੈਰੀਟੇਜ ਫ਼ੰਡ ਮੁਤਾਬਕ 20 ਫ਼ੀਸਦੀ ਤੋਂ ਵੱਧ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: ਪਹਿਲੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਲਗਭਗ 320,000 ਪੰਜਾਬੀ ਭਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲਗਭਗ 62,000 ਸਿੱਖ ਭਰਤੀ (ਦ ਐਕਸਪ੍ਰੈੱਸ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ), ਲੜਾਈ, ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਅਤੇ ਮੈਡੀਕਲ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 683,000 ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ 125,000 ਸਿੱਖ (ਐਂਪਾਇਰ, ਫ਼ੇਥ ਐਂਡ ਵਾਰ), ਅਤੇ 130,000 (ਹੈਰੀਟੇਜ ਫ਼ੰਡ)। ਸਰੋਤ ਇਸ ਫ਼ਰਕ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੇ। ਪਹਿਲੇ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਸਨ, 30 ਸਤੰਬਰ 1914 ਨੂੰ ਮਾਰਸਾਈ ਵਿੱਚ ਉਤਰੇ। ਸਿੱਖ ਸੋਮ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਉੱਤੇ, ਗੈਲੀਪੋਲੀ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਤੇ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਦੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੜੇ, ਅਤੇ ਹੈਰੀਟੇਜ ਫ਼ੰਡ ਮੁਤਾਬਕ 14ਵੀਂ ਸਿੱਖ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਦਾ ਗੈਲੀਪੋਲੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ। ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ 15 ਲੱਖ ਤੱਕ ਭਾਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ 68,000 ਤੋਂ 75,000 ਮਾਰੇ ਗਏ। ਰਿਕਾਰਡ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਝ 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਕੁਝ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਦੇ ਦਰਜ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। 2016 ਤੱਕ ਇਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਨੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਲਗਭਗ 8,000 ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਕਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਦਰਜ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ।

ਦੂਜੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਅਨ ਆਰਮੀ 1939 ਵਿੱਚ 200,000 ਤੋਂ ਘੱਟ ਬੰਦਿਆਂ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ 25 ਲੱਖ ਵਾਲੰਟੀਅਰਾਂ ਦੀ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੇ 2020 ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਾਲੰਟੀਅਰ ਫ਼ੌਜ ਕਿਹਾ। ਇਹ ਪੂਰਬੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ, ਮਲਾਇਆ, ਉੱਤਰੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ, ਬਰਮਾ ਅਤੇ ਇਟਲੀ ਵਿੱਚ ਲੜੀ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ੌਜ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਸੀ। ਜੋ ਸਰੋਤ ਮਿਲੇ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਕੋਹਿਮਾ ਵਿੱਚ ਕਰੀਮੇਸ਼ਨ ਮੈਮੋਰੀਅਲ (ਸਸਕਾਰ ਯਾਦਗਾਰ) ਇੰਡੀਅਨ ਆਰਮੀ ਦੇ 917 ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਦੀ ਯਾਦ ਸੰਭਾਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੇਹਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰੀਤਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਕਿੱਥੇ: ਫ਼ਰਾਂਸ, ਗੈਲੀਪੋਲੀ, ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਅਤੇ ਮੱਧ ਪੂਰਬ; ਦੂਜੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਲਾਇਆ, ਬਰਮਾ, ਉੱਤਰੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਅਤੇ ਇਟਲੀ। ਘਰ ਵਿੱਚ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੇੜੇ ਸੁਲਤਾਨਵਿੰਡ ਵਿੱਚ, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲਾਈ ਇੱਕ ਤਖ਼ਤੀ ਪਹਿਲੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਗਏ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਸੋਸਾਇਟੀ ਨੇ ਨਵੰਬਰ 2025 ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਮਾਗਮ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਕਰਾਸ ਜੇਤੂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਹਾਜ਼ਰ ਸੀ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਬਰਤਾਨੀਆ 1857 ਦੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦਾ ਆਇਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀਆਂ ਜੰਗਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਸਿੱਖ ਘਰਾਂ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਪਿਆ। ਪਹਿਲੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਰਤੀਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਪੰਜਾਬੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਸੀ, 156,300, ਜਦਕਿ ਹਿੰਦੂ 63,900 ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਲਗਭਗ 62,000 ਸਨ, ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਲੇਖਕ ਅੰਮਾਦ ਮਲਿਕ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਨੂੰ ਗ਼ਲਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲੀ ਜੰਗ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਸਾਮਰਾਜ ਆਪ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਗੋਰਾ ਹਾਕਮ ਅਜਿੱਤ ਨਹੀਂ ਸੀ।