ਗਿਆਨੀ ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ

ਗਿਆਨੀ ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸੂਚੀ ਮੁਤਾਬਕ ਟਕਸਾਲ ਦੇ ਤੀਜੇ ਮੁਖੀ ਹਨ, ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ। ਟਕਸਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਿਤਾ ਵੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦੋ ਮੁਖੀ ਹਨ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ “Surat Singh” ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਟਕਸਾਲ ਦਾ ਮੁਖੀ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ। ਜਿਹੜੇ ਸਰੋਤ ਅਸੀਂ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਵੇਖੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਜਾਂ ਮੌਤ ਦਾ ਸਾਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।

ਟਕਸਾਲ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ: ਟਕਸਾਲ ਦੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਝੰਗ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਦੇ ਚਨਿਓਟ (ਚਿਨਿਓਟ) ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਚੰਦ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਣ ਵੇਲੇ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਨਾਂ ਰੱਖਿਆ। ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਬਾਬਾ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹੀ, ਉਹ ਫ਼ਾਰਸੀ, ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਜਾਣਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਝੰਗ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਸਥਾਨਕ ਹਾਕਮ ਦੇ ਇੱਕ ਵਜ਼ੀਰ ਨੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਨਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਚਲੇ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਸੰਥਿਆ, ਯਾਨੀ ਸ਼ੁੱਧ ਉਚਾਰਨ, ਸਿਖਾਈ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ ਕਥਾ ਸੁਣਾਈ। ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਸੁਣੀ ਕਥਾ ਦੀਆਂ ਪੋਥੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ, ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਟੀਕਾ ਵੀ। ਟਕਸਾਲ ਦੀ ਮੁਖੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਜੋੜਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਸਿੰਘ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 1773 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਟਕਸਾਲ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਬਣੇ।

ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਗਿਆਨੀ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਐਂਟਰੀ ਵਿੱਚ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਸਾਫ਼ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਗਿਆਨੀ ਕਹਾਏ, 1750 ਦੇ ਲਗਭਗ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆ ਵਸੇ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਜਾਗੀਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਲੰਧਰ ਨੇੜੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਜਾਗੀਰ ਮਿਲੀ। ਗਿਆਨੀ ਸੰਪਰਦਾ ਬਾਰੇ ਇਸ ਦੀ ਐਂਟਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਦੇ ਹੈੱਡ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗਿਣਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰਦਾਸ ਸਿੰਘ, ਸੰਤ ਸਿੰਘ, ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਪਰਦੁਮਾਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਰਾਇ: ਡਾ. ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਿਲਗੀਰ, 2012 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਵਿੱਚ ਪੋਸਟ ਹੋਏ ਇੱਕ ਲੇਖ ਵਿੱਚ, ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਿਰਮਲਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਚਿਨਿਓਟ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਚੰਦ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਨਾਰਸ ਵਿੱਚ ਪੰਡਿਤਾਂ ਤੋਂ ਵਿੱਦਿਆ ਲਈ, ਅਤੇ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜਾਂ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਸਨ। ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੋਈ ਮੁੱਢਲਾ ਰਿਕਾਰਡ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਟਕਸਾਲ ਦਾ ਮੁਖੀ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਦਾ ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵਾਸਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਟਕਸਾਲ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਇਸ ਤੋਂ ਉਲਟ ਹੈ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ (ਸਰੋਤ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਤਰੀਕਾਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ)

• ਝੰਗ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਚਨਿਓਟ ਵਿੱਚ ਜਨਮ, ਕੋਈ ਤਰੀਕ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ।
• ਲਗਭਗ 1750: ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਭਾਈ ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆ ਵਸਦੇ ਹਨ।
• 1773: ਟਕਸਾਲ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ।

ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਟਕਸਾਲ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਸਿੰਘ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਵਿਚਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਉਸ ਸਿੱਖਿਆ ਕਰਕੇ ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਟਕਸਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।