ਗਿਆਨੀ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਮਸਕੀਨ

ਗਿਆਨੀ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਮਸਕੀਨ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰਲੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਥਾ, ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਹੋਏ ਵਿਖਿਆਨਾਂ ਕਰਕੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਥ ਰਤਨ, ਯਾਨੀ ਪੰਥ ਦਾ ਰਤਨ, ਦੇ ਖ਼ਿਤਾਬ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਆ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੁਣ ਦੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ, ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਸਾਲ ਬਾਰੇ ਸਰੋਤ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ: ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਵਿੱਚ 1931 ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਵਿੱਚ 1934। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਲੱਕ ਮਕਵਾਤ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਉਸ ਦੀ ਛਾਪੀ ਪੀਟੀਆਈ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਬੰਨੂ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਲੱਖੀ ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਵੰਡ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅੱਧ ਵਿਚਾਲੇ ਰਹਿ ਗਈ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵੰਡ ਕਾਰਨ ਉਹ ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਦਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕੇ, ਪਰ ਉਸੇ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਸਿਰਫ਼ ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਪਾਸ" ਵੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਇੱਧਰ ਆ ਕੇ ਉਹ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਰੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਅਲਵਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਰਹੇ, ਅਤੇ 1958 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸੁੰਦਰ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਦੋ ਧੀਆਂ ਸਨ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• ਘੱਟ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ 23 ਟੀਕਿਆਂ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਹ ਗ਼ਾਲਿਬ ਤੇ ਇਕਬਾਲ, ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ ਅਤੇ ਕੁਰਾਨ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਕਫ਼ ਸਨ।
• ਉਹ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਵਿਖਿਆਨ ਕਰਨ ਲਈ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਜੋਂ ਪੰਜਾਬੀ, ਹਿੰਦੀ, ਉਰਦੂ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਅਰਬੀ ਗਿਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
• ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਮਤਿ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਬਾਰੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਚਿੰਤਨ, ਰਸ ਧਾਰਾ, ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ, ਰਤਨਾਗਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਮੰਥਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਵਿੱਚ ਛਪੀ ਪੀਟੀਆਈ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਗਿਆਰਾਂ ਗਿਣਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਇੱਕ ਦਰਜਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਨ।
• ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਥ ਰਤਨ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦਾ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਗੋਲਡ ਐਵਾਰਡ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿੱਦਿਆ ਮਾਰਤੰਡ ਐਵਾਰਡ ਵੀ ਦਿੱਤੇ।
• 18 ਫ਼ਰਵਰੀ 2005: ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਇਟਾਵਾ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਇੱਕ ਵਿਆਹ ਲਈ ਗਏ ਹੋਏ ਸਨ, ਭਾਰੀ ਦਿਲ ਦੇ ਦੌਰੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਅਲਵਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਫ਼ਤਰ ਦੋ ਦਿਨ ਬੰਦ ਰੱਖੇ। ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਗਿਆਨੀ ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵੇਦਾਂਤੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਪੱਕੀ ਪਕੜ ਵਾਲੇ ਕਾਮਯਾਬ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਕਿਹਾ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬੀਬੀ ਜਗੀਰ ਕੌਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਹਰ ਘਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ।

ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਕਥਾ, ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਘਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ। ਘੱਟ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਹ, ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਵੱਲੋਂ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਹਰ ਘਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ।