ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਕਾਰਵਾਈ, 4 ਜੁਲਾਈ 1955

ਕੌਣ: ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਮੁਤਾਬਕ ਡਿਪਟੀ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਅਸ਼ਵਨੀ ਕੁਮਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ; ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸਿੱਖ ਵਲੰਟੀਅਰ ਅਤੇ ਯਾਤਰੂ; ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਆਗੂ ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਾਵਾ ਹਰਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ; ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਭੀਮ ਸੇਨ ਸੱਚਰ ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: ਜੁਲਾਈ 1955 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ (ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ)। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਨੂੰ 3 ਅਤੇ 4 ਜੁਲਾਈ ਦੀ ਰਾਤ ਦਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਗਰੇਵਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਉਦੋਂ ਅੰਦਰ ਗਈ ਜਦੋਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰ ਸੌਂਪਣ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਾਇਸੈਂਸ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ।

ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਦੇ ਲਗਭਗ ਪੁਲਿਸ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੇ ਹੈੱਡ ਗ੍ਰੰਥੀ ਗਿਆਨੀ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਗਿਆਨੀ ਅਛਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਸਵੇਰੇ ਲਗਭਗ 3 ਜਾਂ 4 ਵਜੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਸਰਾਂ ਉੱਤੇ ਛਾਪਾ ਮਾਰਿਆ ਅਤੇ, ਇਤਿਹਾਸ ਮੁਤਾਬਕ, ਸੁੱਤੇ ਪਏ ਪੰਜ-ਛੇ ਸੌ ਯਾਤਰੂਆਂ ਅਤੇ ਜਥੇ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਟਰੱਕਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਦ ਕੇ ਲੈ ਗਈ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਛਾਪੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਲੋਕ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਕਾ ਲੰਗਰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਰਸਦ ਕੱਟ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਹ ਅਤੇ ਗਰੇਵਾਲ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦਸਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਅਤੇ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਲੈਗ ਮਾਰਚ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੇ ਕਿ ਉਹ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਸਨ ਜਾਂ ਪੁਲਿਸ ਦੇ।

ਇਤਿਹਾਸ ਮੁਤਾਬਕ 4 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ ਪੁਲਿਸ ਲਾਠੀਆਂ, ਬੰਦੂਕਾਂ ਅਤੇ ਅੱਥਰੂ ਗੈਸ ਲੈ ਕੇ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਵਧੀ, ਜਦਕਿ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਿੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਗਏ। ਅੱਥਰੂ ਗੈਸ ਦੇ ਗੋਲੇ ਪਰਿਕਰਮਾ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੇ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ। ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਾਵਾ ਹਰਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚੋਂ ਮੋਰਚਾ ਚਲਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਨੂੰ ਵੀ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ; ਇਤਿਹਾਸ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਰੱਖਿਆ। ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਦੋ ਸਿੱਖ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਡੀਆਈਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਪਲ ਕਿਹਾ ਕਿ ਭੀੜ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਟਾਂ ਆਈਆਂ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਲ ਕਿਹਾ ਕਿ ਗੋਲੀਆਂ ਆਈਆਂ, ਭਾਵੇਂ ਕਿਸੇ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਦਾ ਜ਼ਖ਼ਮ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਅਤੇ ਗੋਲੀ ਚੱਲਣ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਬਹਾਨਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਕਿੱਥੇ: ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕੰਪਲੈਕਸ: ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਸਰਾਂ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ, ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀਵਾਨ ਹਾਲ, ਲੰਗਰ ਅਤੇ ਪਰਿਕਰਮਾ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਇਸ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲੀ ਪੁਲਿਸ ਕਾਰਵਾਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਸਿੰਘ ਇਸ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਾਂਗਰਸ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਬੇਅਦਬੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਚੀਫ਼ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਨੇ ਇਸ ਦਾਖ਼ਲੇ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ (ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ)। 12 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਨਾਅਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਹਟਾ ਲਈ ਗਈ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਚਲੀ ਗਈ। ਨਿਆਂਇਕ ਜਾਂਚ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮੰਗ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਕਾਰਵਾਈ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਉੱਤੇ ਦਸ ਦੋਸ਼ ਲਾਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਿਕਰਮਾ ਵਿੱਚ ਅੱਥਰੂ ਗੈਸ ਦੇ ਗੋਲੇ ਅਤੇ ਜੁੱਤੀਆਂ ਪਾ ਕੇ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਸੱਚਰ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗੀ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਮੁਤਾਬਕ 10 ਨਵੰਬਰ 1955 ਨੂੰ।