ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ

ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੇ ਜਰਨੈਲ ਅਤੇ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਬਾਨੀ ਸਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਾਇਮ ਰਹੇ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1761 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਲਤਾਨ-ਉਲ-ਕੌਮ, ਯਾਨੀ ਕੌਮ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ, ਦੇ ਖ਼ਿਤਾਬ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 3 ਮਈ 1718 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਨੇੜੇ ਪਿੰਡ ਆਹਲੂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਬਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਸਾਂ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਪਿਤਾ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਤੇ ਮਾਮਾ ਬਾਗ਼ ਸਿੰਘ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਲੈ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣ ਮਗਰੋਂ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਪਤਨੀ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਹੇਠ ਵੱਡੇ ਹੋਏ। 1729 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਪਰਤੇ ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤਲਵਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਸਤਰ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਵੱਡੀ ਪਦਵੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਗੇ। ਉਹ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਥੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 29 ਮਾਰਚ 1748, ਵਿਸਾਖੀ: ਸਿੱਖ ਜਥੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਹੋਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦੀ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਬਾਰੇ ਐਂਟਰੀ ਮੁਤਾਬਕ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਸਾਂਝੀ ਕਮਾਨ ਸੀ, ਅਤੇ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਹਾਲੇ ਵੀ ਸਰਬ-ਉੱਚ ਜਰਨੈਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਰਬ-ਉੱਚ ਜਰਨੈਲ ਥਾਪਿਆ, ਅਤੇ ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨੇ 10 ਅਪ੍ਰੈਲ 1754 ਨੂੰ ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਇਸ ਉੱਤੇ ਮੋਹਰ ਲਾਈ।
• 7 ਅਕਤੂਬਰ 1753 ਨੂੰ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚਲਾਣੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਿੰਡਾਂ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰਾਖੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ, ਯਾਨੀ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਬਦਲੇ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮਹਿਸੂਲ।
• ਮਾਰਚ 1761: ਪਾਨੀਪਤ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਜਿੱਤ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੇੜੇ ਅਚਾਨਕ ਹੱਲਾ ਬੋਲਿਆ ਅਤੇ 2,200 ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਛੁਡਵਾ ਲਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਗ਼ੁਲਾਮ ਬਣਾ ਕੇ ਲਿਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
• 1761 ਦੀ ਪੱਤਝੜ: ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਟਾਕਰੇ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੁਲਤਾਨ-ਉਲ-ਕੌਮ ਦੇ ਖ਼ਿਤਾਬ ਨਾਲ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਸਿੱਕਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
• ਫ਼ਰਵਰੀ 1762: ਕੁੱਪ ਨੇੜੇ ਵੱਡੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 25,000 ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ (ਇਹ ਅੰਕੜਾ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਰੋਤ ਤਹਿਮਾਸ ਨਾਮਾ ਦਾ ਹੈ), ਅਤੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 22 ਜ਼ਖ਼ਮ ਲੱਗੇ। ਫਿਰ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬਾਰੂਦ ਨਾਲ ਉਡਵਾ ਦਿੱਤਾ।
• 17 ਮਈ 1762: ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਹ ਹਾਲੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੀ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ਉੱਤੇ ਧਾਵਾ ਬੋਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਫ਼ੌਜਦਾਰ ਜ਼ੈਨ ਖ਼ਾਨ ਤੋਂ ਖ਼ਰਾਜ ਵਸੂਲਿਆ।
• 14 ਜਨਵਰੀ 1764: ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਜ਼ੈਨ ਖ਼ਾਨ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 17 ਅਪ੍ਰੈਲ 1765 ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਉੱਤੇ ਮੁੜ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ।

ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ੌਜੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਜਥੇਬੰਦ ਕਰਨ, ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਤਾਕਤ ਦਾ ਤਖ਼ਤਾ ਪਲਟਣ, ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਜਿੱਤੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਆਜ਼ਾਦਾਨਾ ਰਾਜ ਕਰਨ ਦਾ ਹੱਕ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਬੱਝਦਾ ਹੈ। ਸਰਹਿੰਦ ਫੂਲਕੀਆਂ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਆਇਆ, ਲਾਹੌਰ ਭੰਗੀਆਂ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਜਲੰਧਰ ਦੁਆਬ ਕਈ ਮਿਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਰਿਆਸਤ ਨੇ ਕਪੂਰਥਲੇ ਵਿੱਚ ਜੜ੍ਹ ਫੜ ਲਈ। ਆਪਣੀ ਭਗਤੀ ਕਰਕੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਣਾ ਪੁੰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ 20 ਅਕਤੂਬਰ 1783 ਨੂੰ 65 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਕੋਲ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਵਿਖੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਾਧ ਹੈ।