ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੇ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ? ਵਾਈਟ ਪੇਪਰ ਬਨਾਮ ਹੋਰ ਅੰਕੜੇ

ਦਾਅਵਾ: ਸਰਕਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅੰਕੜੇ, ਜੋ ਇੱਕ ਸਿਵਲ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਡੀ.ਵੀ. ਰਾਓ ਦੇ ਹਲਫ਼ਨਾਮੇ (ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ, 20 ਮਾਰਚ 2007) ਅਤੇ ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਦੀ 1 ਜੂਨ 2014 ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਦੁਹਰਾਏ ਗਏ, ਇਹ ਹਨ: ਚਾਰ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਸਮੇਤ 83 ਫ਼ੌਜੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ 248 ਜ਼ਖ਼ਮੀ; ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ 492 ਆਮ ਨਾਗਰਿਕ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਬੰਦਿਆਂ ਸਮੇਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 30 ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ 5 ਬੱਚੇ ਸਨ; 86 ਆਮ ਨਾਗਰਿਕ ਜ਼ਖ਼ਮੀ; 1,592 ਲੋਕ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਏ ਗਏ; ਅਤੇ 927 ਹਥਿਆਰ ਬਰਾਮਦ ਹੋਏ। ਰਾਮਚੰਦਰ ਗੁਹਾ ਇਹੀ ਗਿਣਤੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ 492 ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ "ਅੱਤਵਾਦੀ" ਕਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਵਾਈਟ ਪੇਪਰ ਦਾ ਅੰਕੜਾ 493 ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਪੈਂਤੜਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹੀ ਗਿਣਤੀ ਹੈ।

ਸਰੋਤਾਂ ਵਾਲੇ ਤੱਥ:

• ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ। ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲੇ ਉੱਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਚੀਅਨ ਸਾਇੰਸ ਮੌਨੀਟਰ (26 ਜੂਨ 1984) ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਇਹ ਲੜਾਈ "ਲਗਭਗ 1,000 ਜਾਨਾਂ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ"। ਉਸ ਨੇ ਜੋੜਿਆ ਕਿ "ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਹ ਦੱਸਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ" ਕਿ ਕੌਣ ਮਰਿਆ ਅਤੇ ਕਿ "ਸਰਕਾਰੀ ਸੂਤਰਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜ ਪੋਸਟ-ਮਾਰਟਮ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਉੱਤੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਦਰਜ ਸਨ"। ਅਲ ਜਜ਼ੀਰਾ (2012) ਅਜਿਹੇ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ "ਜਿਸ ਵਿੱਚ 1,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ"।
• ਲਾਸ਼ਾਂ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲੇ। ਦ ਕੈਰਾਵੈਨ (ਹਰਤੋਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਲ, 2014) ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਓਂਕਾਰ ਗੋਰਾਇਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੰਮ "ਆਮ ਨਾਗਰਿਕ ਮ੍ਰਿਤਕਾਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕਣਾ, ਲਾਸ਼ਾਂ ਦਾ ਨਿਬੇੜਾ" ਸੀ, ਮ੍ਰਿਤਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 700 ਦੱਸਦਾ ਹੈ, "ਨਿਬੇੜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ", ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ 2,200 ਹੋਰ ਲੋਕ ਘੇਰ ਕੇ ਫੜੇ ਗਏ, ਜਦਕਿ ਸਰਕਾਰੀ ਅੰਕੜਾ 1,592 ਹੈ। ਬਲ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਸਾਥੀ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ 250 ਸਨ ਅਤੇ 100 ਹੋਰ ਦੂਜੀਆਂ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ 700 ਮ੍ਰਿਤਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 350 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਬੰਧ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ (20 ਮਈ 2001) ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਡੀਐੱਸਪੀ ਸਿਟੀ ਅਪਾਰ ਸਿੰਘ ਬਾਜਵਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕੀਤੀ, ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ 800 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਾਸ਼ਾਂ ਹਟਾਏ ਜਾਣ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ; ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਘਾਟ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਕੰਟਰੋਲ ਵਿੱਚ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿਵਲ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।
• ਵੱਧ ਅੰਦਾਜ਼ੇ। ਗੁਹਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੋਰ ਬਿਰਤਾਂਤ ਮੌਤਾਂ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਸ਼ਾਇਦ 3,000 ਹੋਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਜੋ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਏ। ਇਨਸਾਫ਼, ਇੱਕ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਜਥੇਬੰਦੀ, ਸਰਕਾਰੀ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅੰਦਾਜ਼ਿਆਂ ਲਈ 4,000 ਤੋਂ 8,000 ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚਸ਼ਮਦੀਦਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ 3 ਜੂਨ ਨੂੰ ਕਰਫ਼ਿਊ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ 10,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਨ।
• ਕੀ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ? ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਸੈਸ਼ਨ ਜੱਜ ਗੁਰਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 2017 ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ: "ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਕੋਈ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਕਿ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਕੋਈ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਆਮ ਨਾਗਰਿਕ ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ ਕੰਪਲੈਕਸ ਛੱਡ ਜਾਣ" (ਦ ਪ੍ਰਿੰਟ, 21 ਦਸੰਬਰ 2019)। ਬਰਾੜ ਨੇ ਰੀਡਿਫ਼ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਫ਼ੌਜ ਨੇ 5 ਜੂਨ ਦੀ ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਪਬਲਿਕ ਐਡਰੈੱਸ ਸਿਸਟਮ ਵਰਤਿਆ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 100 ਬਿਮਾਰ ਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬਾਹਰ ਆਏ। ਗੋਰਾਇਆ ਨੂੰ ਐਲਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਵੈਨ ਗੇਟ ਤੋਂ 80 ਗਜ਼ ਦੂਰ ਖੜ੍ਹੀ ਮਿਲੀ, ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ "ਕਿਤੇ ਪਰ੍ਹੇ" (ਦ ਕੈਰਾਵੈਨ)।

ਪੰਥਕ ਜਵਾਬ: ਰਣਬੀਰ ਸੰਧੂ, ਸਿੱਖ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਐਂਡ ਰਿਲੀਜਸ ਫ਼ਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਲਈ 1997 ਵਿੱਚ ਲਿਖਦਿਆਂ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ "ਕਈ ਹਜ਼ਾਰ ਮਰਦ, ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚੇ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬੇਗੁਨਾਹ ਸ਼ਰਧਾਲੂ" ਮਾਰੇ ਗਏ। ਇਨਸਾਫ਼ ਇਹ ਗਿਣਤੀ 4,000 ਤੋਂ 8,000 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸਿੱਖ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਦੇ ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ "ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ" ਜਾਂਚ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਹੈ (ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ, 2014), ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਧਾਮੀ ਨੇ 6 ਜੂਨ 2024 ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹਮਲੇ ਲਈ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ।

ਭਾਈ ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਾਵਾਂ ਦੀ ਇਸ ਗ਼ੈਰ-ਮੌਜੂਦ ਸੂਚੀ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸ਼ਹੀਦ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਗੱਲਬਾਤ (ਅਦਬੀ ਬੈਠਕ) ਵਿੱਚ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰੀ ਵਿੱਚ 1984 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਦਰ ਮਾਰੀ ਗਈ ਸੰਗਤ ਦੀ ਕੋਈ ਸੂਚੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਹਰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨੂੰ ਇਹ ਕੰਮ ਸੌਂਪ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਰੱਖੇ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਗਏ ਅਤੇ ਮੁੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਆਏ। ਭਾਈ ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਵਾਬ ਇੱਕ ਸਤਰ ਦਾ ਸੀ: ਇਹ ਕਿਹੜਾ ਔਖਾ ਕੰਮ ਹੈ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਸੂਚੀ ਬਣਾਉਣਾ ਵੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ।