ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਸੰਤ ਸਿੰਘ
Giani Sant Singh of Amritsar
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ (1768 ਤੋਂ 1832) ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਉੱਤੇ ਸੋਨਾ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕੀਤੀ; ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪੰਜਵਾਂ ਮੁਖੀ ਗਿਣਦੀ ਹੈ।
ਗਿਆਨੀ ਭਾਈ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਧਨੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਵੇਲੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਕੀਤੀ। ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪੰਜਵਾਂ ਮੁਖੀ ਗਿਣਦੀ ਹੈ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਾਅਦ।
ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਉਸਤਾਦ: ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਅੱਜ ਦੇ ਝੰਗ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਚਿਨਿਓਟ ਤੋਂ ਆਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਭਾਈ ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਜੋ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਸਾਫ਼ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਗਿਆਨੀ ਕਹਾਏ, 1750 ਦੇ ਲਗਭਗ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆ ਵਸੇ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਜਾਗੀਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਲੰਧਰ ਨੇੜੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਜਾਗੀਰ ਮਿਲੀ, ਜਿੱਥੇ 1768 ਵਿੱਚ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਟਕਸਾਲ ਦੇ ਸਫ਼ੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੱਖ ਵਿੱਦਿਆ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਲਈ ਅਤੇ ਥੋਹਾ ਦੇ ਪੰਡਿਤ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬ੍ਰਜ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪੜ੍ਹੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਤਭੇਦ ਹੈ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦੀ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਐਂਟਰੀ ਗੁਰਦਾਸ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਹਰਿਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਟਕਸਾਲ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਗੁਰਦਾਸ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਟਕਸਾਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦੀ ਗਿਆਨੀ ਸੰਪਰਦਾ ਬਾਰੇ ਸਾਰਣੀ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੁਰਦਾਸ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਦਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ: ਜਦੋਂ 1806 ਤੋਂ 1807 ਵਿੱਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਲੰਧਰ ਦੁਆਬ ਲੈ ਲਿਆ, ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਅਤੇ ਸਜਾਵਟ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ। ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ 1821 ਵਿੱਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮਨਕੇਰਾ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਉੱਤੇ ਗਏ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਕਲਾ-ਕਾਰੀਗਰੀ ਅਤੇ ਬਾਰੀਕ ਤਾਰਾਂ ਦਾ ਜਾਲੀਦਾਰ ਕੰਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ, ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਉੱਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪੱਤਰੇ ਚੜ੍ਹਵਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ, ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਲੱਗੀ ਇਬਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਇਸ ਕੰਮ ਦੇ ਨਿਗਰਾਨ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਹੈ। ਭਰਾ ਦੀ ਬੇਵਕਤੀ ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਰਬਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅਰਥ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈ ਲਈ।
ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ
- 1790: ਟਕਸਾਲ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ ਦੇ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਦੀ ਕਥਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪੰਜ ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਤਾਂ ਜੋ ਹੋਰ ਗੁਰਸਿੱਖ ਪੜ੍ਹ ਸਕਣ।
- 1806 ਤੋਂ 1807: ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜਲੰਧਰ ਦੁਆਬ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਭਾਲ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
- 1821: ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮਨਕੇਰਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
- 1832: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ।
ਰਚਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਗਿਰਦ: ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇਹ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ: ਸੁਰਸ ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ, ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਦੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦਾ ਵਾਰਤਕ ਅਨੁਵਾਦ, ਜੋ 1897 ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ; ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਚਰਿੱਤਰ ਪ੍ਰਭਾਕਰ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਛੋਟੇ ਜੀਵਨ-ਬਿਰਤਾਂਤ, ਜੋ 1877 ਵਿੱਚ ਛਪੇ; ਅਤੇ ਪਾਹੁਲ, ਯਾਨੀ ਸਿੱਖ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸੰਚਾਰ, ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਰਚਨਾ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਨੂੰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ ਲਿਖਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ. ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਿਲਗੀਰ, 2012 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਵਿੱਚ ਪੋਸਟ ਹੋਏ ਇੱਕ ਲੇਖ ਵਿੱਚ, ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਨਿਰਮਲਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦੀ ਐਂਟਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਮਲਾ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੀ।
ਤੰਦਾਂ ’ਤੇ ਵਾਪਸਇਸਦੀਆਂ ਤੰਦਾਂ ਵੇਖੋ
ਸਰੋਤ
- Sant Singh, Giani Bhai (1768-1832), Encyclopaedia of Sikhism, Punjabi University, Patiala. eos.learnpunjabi.org
- Giani Sampradai (entry by Taran Singh, with the lineage tables), Encyclopaedia of Sikhism, Punjabi University, Patiala. eos.learnpunjabi.org
- Giani Bhai Sant Singh Jee (page in the Taksal's Leaders section), Damdami Taksal (the Taksal's own account). damdamitaksaal.org
- Leaders of the Damdami Taksal (list of heads), Damdami Taksal (the Taksal's own account). damdamitaksal.com
- The Falsehood of Damdami Taksal, translated (Dr Harjinder Singh Dilgeer's Punjabi essay, translated by Gurcharan Singh Kulim; posted 9 November 2012), Sikh Philosophy Network (a forum post). sikhphilosophy.net