ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ

ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (1722 ਤੋਂ 1772), ਨੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦਾ ਦੁਰਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ। ਜੂਨ 1747 ਵਿੱਚ ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਕਤਲ ਮਗਰੋਂ ਕੂਚਾਨ ਨੇੜੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਗੂ ਚੁਣਿਆ, ਅਤੇ ਕੰਧਾਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ ਦੁੱਰ-ਇ-ਦੁੱਰਾਨ, ਯਾਨੀ ਮੋਤੀਆਂ ਦਾ ਮੋਤੀ, ਦੇ ਖ਼ਿਤਾਬ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਉਸ ਦੇ 1747 ਤੋਂ 1769 ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਨੌਂ ਹਮਲੇ ਗਿਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੁੱਖ ਖ਼ਤਰਾ ਸਮਝਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਚਲਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1748: ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਹਮਲਾ।
• 1757: ਆਪਣੇ ਚੌਥੇ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਲੁੱਟਿਆ, ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੈਮੂਰ ਨੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੇ ਗੁਰਧਾਮ ਢਾਹੇ। ਤੈਮੂਰ ਦੇ ਨਾਇਬ ਜਹਾਨ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਰਾਮ ਰੌਣੀ ਕਿਲ੍ਹਾ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੱਤਾ। 11 ਨਵੰਬਰ 1757 ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਹਰਿਮੰਦਰ ਵੱਲ ਲੜਦੇ ਵਧਦਿਆਂ ਇਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾ ਗਏ।
• 14 ਜਨਵਰੀ 1761: ਉਸ ਨੇ ਪਾਨੀਪਤ ਦੀ ਤੀਜੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਰਾਠਿਆਂ ਨੂੰ ਭਾਂਜ ਦਿੱਤੀ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖ ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਰੁਕਾਵਟ ਬਣ ਗਏ।
• 5 ਫ਼ਰਵਰੀ 1762: ਮਲੇਰਕੋਟਲੇ ਨੇੜੇ ਕੁੱਪ ਤੇ ਰਹੀੜਾ ਵਿਖੇ ਵੱਡਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ। ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ, ਜੋ ਆਪਣੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਥਾਂ ਲਿਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਲਪੇਟ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ 20,000 ਤੋਂ 50,000 ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ 25,000 (ਸਮਕਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਮਿਸਕੀਨ) ਅਤੇ 30,000 (ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ) ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਜ਼ੈਨ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਮਈ 1762 ਵਿੱਚ ਸੁਲਾਹ ਮੁੱਲ ਲੈਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 50,000 ਰੁਪਏ ਦਿੱਤੇ।
• ਅਪ੍ਰੈਲ 1762: ਉਸ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬਾਰੂਦ ਨਾਲ ਉਡਾ ਦਿੱਤਾ।
• ਦਸੰਬਰ 1764: ਉਹ ਫਿਰ ਆਇਆ ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਛਾਪਾਮਾਰੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਪਟਿਆਲੇ ਦੇ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਦੇ ਖ਼ਿਤਾਬ ਨਾਲ ਸਰਹਿੰਦ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਹਾਕਮ ਮੰਨ ਲਿਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ 17 ਅਪ੍ਰੈਲ 1765 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਲੈ ਲਿਆ।
• ਆਖ਼ਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼: ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਪੰਜਾਬ ਮੁੜ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਉਸ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਇੱਕ ਲੇਖ ਵਿੱਚ 1766 ਤੋਂ 1767 ਦੀ ਸਰਦੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ 1769 ਦੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ 1766 ਤੱਕ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।
• ਅਕਤੂਬਰ 1772: ਕੰਧਾਰ ਨੇੜੇ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ (ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ 23 ਅਕਤੂਬਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ 16 ਅਕਤੂਬਰ)। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨੱਕ ਉੱਤੇ ਕੈਂਸਰ ਵਾਲੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਮੁਤਾਬਕ ਹਰਿਮੰਦਰ ਢਾਹੁਣ ਵੇਲੇ ਉੱਡ ਕੇ ਆਈ ਇੱਕ ਇੱਟ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਕਿਸ ਕਰਕੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਹਮਲਿਆਂ, ਵੱਡੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਅਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰੱਖ ਸਕਣ ਕਰਕੇ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ, ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਮੁਤਾਬਕ, ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਤੱਕ ਸੂਬੇ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।