ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਦੀ ਜੰਗ

ਕੌਣ: 36ਵੀਂ ਸਿੱਖ (ਹੁਣ ਸਿੱਖ ਰੈਜਮੈਂਟ ਦੀ 4ਵੀਂ ਬਟਾਲੀਅਨ) ਦੇ ਇੱਕੀ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਹਵਾਲਦਾਰ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਸੀ, ਅਤੇ ਚੌਕੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗ਼ੈਰ-ਲੜਾਕੂ ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਮਚਾਰੀ ਵੀ ਸੀ। ਸਿਪਾਹੀ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਸਿਗਨਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤਿਰਾਹ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਅਫ਼ਰੀਦੀ ਅਤੇ ਔਰਕਜ਼ਈ ਕਬਾਇਲੀ ਸਨ। ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ-ਕਰਨਲ ਜੌਨ ਹੌਟਨ ਫ਼ੋਰਟ ਲਾਕਹਾਰਟ ਵਿੱਚ ਬਟਾਲੀਅਨ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: 12 ਸਤੰਬਰ 1897 ਨੂੰ ਕਬਾਇਲੀਆਂ ਨੇ ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਜੋ ਸਮਾਨਾ ਪਹਾੜੀ ਲੜੀ ਉੱਤੇ ਫ਼ੋਰਟ ਲਾਕਹਾਰਟ ਅਤੇ ਫ਼ੋਰਟ ਗੁਲਿਸਤਾਨ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਫ਼ੋਰਟ ਕੈਵਾਨਾਰੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ) ਦੇ ਅੱਧ-ਵਿਚਕਾਰ ਪੱਥਰ ਦੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਗੜ੍ਹੀ ਸੀ। ਬਟਾਲੀਅਨ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 3 ਅਤੇ 9 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਗੁਲਿਸਤਾਨ ਉੱਤੇ ਹੋਏ ਹਮਲੇ ਪਿੱਛੇ ਧੱਕ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਘਿਰੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਕੁਮਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਰਾਖੇ ਛੇ-ਸੱਤ ਘੰਟੇ ਲੜਦੇ ਰਹੇ। ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਸਿਗਨਲ ਰਾਹੀਂ ਬਟਾਲੀਅਨ ਦੇ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਦਿੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਜਿਉਂਦਾ ਬਚਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਸਿਗਨਲ ਦੇਣਾ ਬੰਦ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਮੰਗੀ, ਰਾਈਫ਼ਲ ਚੁੱਕੀ ਅਤੇ ਡਿੱਗਣ ਤੱਕ ਇਕੱਲਾ ਲੜਦਾ ਰਿਹਾ। ਸਾਰੇ ਰਾਖੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਚੌਕੀ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।

ਹਮਲਾਵਰ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਲਗਭਗ 8,000 ਤੋਂ 20,000 ਤੱਕ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਭਗ 180 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕੁਮਕ ਲੈ ਕੇ ਪਹੁੰਚੀ ਟੁਕੜੀ ਵੱਲੋਂ ਕਥਿਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਗਿਣੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕੋਈ 800 ਲਾਸ਼ਾਂ ਤੱਕ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 21 ਵਿੱਚੋਂ ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਇੰਡੀਅਨ ਆਰਡਰ ਆਫ਼ ਮੈਰਿਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ 500 ਰੁਪਏ ਅਤੇ 50 ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਮਿਲੀ।

ਕਿੱਥੇ: ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ, ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦੀ ਸੂਬੇ ਦੇ ਤਿਰਾਹ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨਾ ਪਹਾੜੀ ਲੜੀ ਉੱਤੇ, ਜੋ ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਖ਼ੈਬਰ ਪਖ਼ਤੂਨਖ਼ਵਾ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚੰਦੇ ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (1904 ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ) ਅਤੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਬਣਾਏ ਗਏ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਸਿੱਖ ਰੈਜਮੈਂਟ ਹਰ ਸਾਲ 12 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਦਿਵਸ ਮਨਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ 36ਵੀਂ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਬੈਟਲ ਆਨਰ ਮਿਲੇ। ਇਹ ਡਟਵੀਂ ਲੜਾਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਹੇਠ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਮਿਸਾਲ ਹੈ ਅਤੇ 21 ਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇਹ ਵੀ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਕੀ ਸੀ: ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਏ ਜਾਣ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਅੱਧੀ ਸਦੀ ਬਾਅਦ, ਤਿਰਾਹ ਦੀ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਬਟਾਲੀਅਨ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਸਰਹੱਦੀ ਬਚਾਅ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਇਹ ਪਹਾੜੀ ਲੜੀ ਸੰਭਾਲੀ ਹੋਈ ਸੀ।