ਨਿਰਮਲੇ (ਨਿਰਮਲੇ ਸਿੱਖ)

ਇਹ ਕੀ ਹੈ: ਨਿਰਮਲੇ ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਸਾਧੂਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਪਰਦਾ ਹਨ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਨਾਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦ ਨਿਰਮਲ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਤਲਬ "ਬੇਦਾਗ਼, ਪਵਿੱਤਰ" ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਹ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਸਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਣਾ ਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ ਨਾ ਆਮ। ਉਹ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਕੱਪੜਾ ਗੇਰੂਏ ਰੰਗ ਦਾ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ, ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਹਿੰਦੂ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ, ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਕੇ ਵੇਦਾਂਤ, ਵੱਲ ਝੁਕਾਅ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ: ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਸੰਪਰਦਾ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉੱਭਰਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਮੁਤਾਬਕ ਜਦੋਂ ਵਿਦਵਾਨ ਪੰਡਿਤ ਰਘੁਨਾਥ ਨੇ ਜਾਤ ਕਰ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪੰਜ ਸਿੱਖ ਉੱਚੀ ਜਾਤ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ ਬਨਾਰਸ ਭੇਜੇ: ਕਰਮ ਸਿੰਘ, ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ, ਸਈਆਂ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਰਾਮ ਸਿੰਘ। ਉਹ ਵਿਦਵਾਨ ਬਣ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਮੁੜੇ। ਕੁਝ ਲੋਕ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਪੰਕਤੀ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਕੇ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸੰਪਰਦਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਜਿਵੇਂ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਡਬਲਯੂ. ਐੱਚ. ਮੈਕਲਿਓਡ ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸ਼ੱਕੀ ਸਮਝਦਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਨਿਰਮਲਿਆਂ ਦਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਹੀ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਰਵਾਇਤ ਹੈ, ਪੱਕਾ ਇਤਿਹਾਸ ਨਹੀਂ।

ਮੁਖੀ, ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ: ਹਰਿਦੁਆਰ ਕੁੰਭ ਦੌਰਾਨ 1855 ਵਿੱਚ ਕਨਖਲ ਵਿਖੇ ਹੋਈ ਇੱਕ ਆਮ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਦੇ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ (1812 ਤੋਂ 1871) ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਮਹੰਤ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਪੰਡਿਤ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਕੁਬੇਰੀਆ 1871 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਬਣੇ ਅਤੇ 1896 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ।

ਇਸ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ: 1705 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਖ਼ਾਲੀ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਿਰਮਲੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਹਰਿਦੁਆਰ, ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਅਤੇ ਬਨਾਰਸ ਤੱਕ ਫੈਲ ਗਏ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ। ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੱਤਾ ਸੰਭਾਲੀ, ਕੁਝ ਵਾਪਸ ਆਏ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਮਾਲੀ ਮਦਦ ਦੇ ਕੇ ਚਲਾਇਆ। ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ, ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (1880) ਲਿਖਿਆ, ਅਤੇ ਪੰਡਿਤ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਰੋਤਮ (1822 ਤੋਂ 1891) ਨਿਰਮਲੇ ਵਿਦਵਾਨ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਨੇ 2021 ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਅਖਾੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਉਦਾਸੀ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲੇ ਸੰਤ "1920 ਤੱਕ ਸਿੱਖ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦੇ ਸਨ", ਉਹ ਸਾਲ ਜਦੋਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਬਣੀ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦੀਆਂ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ ਬਾਰੇ ਐਂਟਰੀਆਂ ਉਦਾਸੀ ਮਹੰਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਨਿਰਮਲਿਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਮੈਕਲਿਓਡ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ, ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੌਰਾਨ ਤੱਤ ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੇ ਨਿਰਮਲਿਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਜਦਕਿ ਸਨਾਤਨੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕੀਤੀ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1855: ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਸ੍ਰੀ ਮਹੰਤ ਚੁਣੇ ਗਏ, ਜੋ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਵੱਲ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਸੀ।
• 1861 ਅਤੇ 1862: ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਨਾਭਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਭਰਪੂਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਜੀਂਦ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸਰੂਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿੱਚ ਪੰਚਾਇਤੀ ਅਖਾੜਾ ਧਰਮ ਧੁਜਾ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਹੇਠ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਨਕਦ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀਆਂ ਗ੍ਰਾਂਟਾਂ ਨਾਲ। ਇਸ ਦਾ ਰਸਮੀ ਉਦਘਾਟਨ 7 ਅਗਸਤ 1862 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦਾ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਕਨਖਲ ਹੀ ਰਿਹਾ।

ਅੱਜ ਦੀ ਸਥਿਤੀ: ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਅਖਾੜੇ ਦੇ ਹੁਣ ਕਨਖਲ, ਹਰਿਦੁਆਰ, ਪਟਿਆਲਾ ਅਤੇ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉੱਜੈਨ, ਤ੍ਰਿੰਬਕ (ਨਾਸਿਕ), ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਅਤੇ ਪਟਨਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੇਂਦਰ ਹਨ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਨਿਰਮਲੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਤੋਂ ਚੌਕਸ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੇ ਨਿਰਮਲਿਆਂ ਦੇ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।