ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸੰਧੀ, 1809

ਕੌਣ: ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਵੱਲੋਂ ਚਾਰਲਸ ਥੀਓਫ਼ਿਲਸ ਮੈਟਕਾਫ਼। ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਲਾਰਡ ਮਿੰਟੋ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: 1806 ਤੋਂ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਤੋਂ ਖ਼ਰਾਜ ਲੈਣ ਲਈ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ 1808 ਦੀ ਪਤਝੜ ਤੱਕ ਖ਼ਬਰ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਦਾ ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ ਲੈਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਸਾਲ ਮਿੰਟੋ ਨੇ ਨੈਪੋਲੀਅਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਹਮਲੇ ਦੇ ਕਥਿਤ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿਰੁੱਧ ਗੱਠਜੋੜ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਨਾਲ ਮੈਟਕਾਫ਼ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ। ਮੈਟਕਾਫ਼ 12 ਸਤੰਬਰ 1808 ਨੂੰ ਕਸੂਰ ਨੇੜੇ ਖੇਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਖ਼ਤਰੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ੱਕ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਤਾਂ ਹੀ ਸਹਿਯੋਗ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸਨ ਜੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਮਾਝੇ ਅਤੇ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਨੂੰ ਮੰਨ ਲੈਣ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਕੰਢੇ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਮੱਲ ਲਿਆ, ਜਦਕਿ ਮੈਟਕਾਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਜਿਉਂ ਹੀ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਖ਼ਤਰਾ ਮੱਠਾ ਪਿਆ, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਲੈ ਲਿਆ ਹੈ। ਡੇਵਿਡ ਔਕਟਰਲੋਨੀ ਇੱਕ ਫ਼ੌਜੀ ਟੁਕੜੀ ਲੈ ਕੇ ਲੁਧਿਆਣੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜੰਗ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਦੀ ਸੰਧੀ ਵਾਲੀ ਐਂਟਰੀ ਉਸ ਨੂੰ ਕਰਨਲ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਔਕਟਰਲੋਨੀ ਬਾਰੇ ਉਸੇ ਦੀ ਐਂਟਰੀ ਮੁਤਾਬਕ ਉਹ ਜਨਵਰੀ 1812 ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਕਰਨਲ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਜੂਨ 1814 ਵਿੱਚ ਮੇਜਰ-ਜਨਰਲ, ਅਤੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਉਸ ਦੀ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ-ਕਰਨਲ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤੀ 1803 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਸੰਧੀ ਉੱਤੇ 25 ਅਪ੍ਰੈਲ 1809 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਦਸਤਖ਼ਤ ਹੋਏ ਅਤੇ 30 ਮਈ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹੋਈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਧਾਰਾਵਾਂ ਨੇ ਸਦੀਵੀ ਦੋਸਤੀ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ, ਲਾਹੌਰ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਿਹਰਬਾਨ ਤਾਕਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ, ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪਾਬੰਦ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਅਤੇ ਪਰਜਾ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵਾਸਤਾ ਨਾ ਰੱਖਣ। ਖੱਬੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਦਰੂਨੀ ਡਿਊਟੀਆਂ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਫ਼ੌਜ ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਗੁਆਂਢੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਦਖ਼ਲ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਵੀ ਧਿਰ ਸ਼ਰਤਾਂ ਤੋੜਦੀ, ਤਾਂ ਸੰਧੀ ਰੱਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।

ਕਿੱਥੇ: ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਸੰਧੀ ਨੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਫੈਲਾਅ ਸਤਲੁਜ ਉੱਤੇ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਲਈ ਮਾਝੇ ਅਤੇ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਸਿੱਖ ਇੱਕ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ, ਭਾਵੇਂ ਦਰਿਆ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਜੋ ਇਲਾਕਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੀ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਹ ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੁੜਨ ਲਈ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ 1818 ਤੋਂ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ, 1819 ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਮਿਲਾਏ ਜਾਣ ਅਤੇ 1834 ਵਿੱਚ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਮਿਲਾਏ ਜਾਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਤਲੁਜ ਲਾਹੌਰ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੰਪਨੀ ਵਿਚਕਾਰ ਹੱਦ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ ਜਦ ਤੱਕ 27 ਜੂਨ 1839 ਨੂੰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਚਲਾਣਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਦੋ ਅੰਗਰੇਜ਼-ਸਿੱਖ ਜੰਗਾਂ ਹੋਈਆਂ, 1845 ਤੋਂ 1846 ਅਤੇ 1848 ਤੋਂ 1849 ਤੱਕ।