ਜਥੇਬੰਦੀ
ਬ੍ਰਹਮੋ ਸਮਾਜ
ਇੱਕ ਰੱਬ ਦੀ ਪੂਜਾ ਲਈ ਸੁਧਾਰ ਸਭਾ, ਜੋ 1828 ਵਿੱਚ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿੱਚ ਬਣੀ। ਇਹ 1861 ਤੱਕ ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚ ਗਈ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਰਈਸ ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ, ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਦੇ ਬਾਨੀ, ਇਸ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਬਣੇ।
ਇਹ ਕੀ ਹੈ: ਬ੍ਰਹਮੋ ਸਮਾਜ ਇੱਕ ਰੱਬ ਦੀ ਪੂਜਾ ਲਈ ਸੁਧਾਰ ਸਭਾ ਸੀ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਰਾਜਾ ਰਾਮਮੋਹਨ ਰਾਏ (1772 ਤੋਂ 1833) ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ 20 ਅਗਸਤ 1828 ਨੂੰ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਨਿਊ ਵਰਲਡ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਾ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪੁਜਾਰੀ ਵਰਗ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰ ਰੱਦ ਕੀਤੇ। 1830 ਵਿੱਚ ਰਾਮਮੋਹਨ ਦੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਜਾਣ ਅਤੇ 1833 ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਬੇਂਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ (1817 ਤੋਂ 1905) ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜਗਾਇਆ। ਕੇਸ਼ਵ ਚੰਦਰ ਸੇਨ (1838 ਤੋਂ 1884) ਨੇ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।
ਪੰਥ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਸਬੰਧ: ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਰਾਮਮੋਹਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲਿਖਤ ਪ੍ਰਣਨਾਪਤ੍ਰ (1823) ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ, ਦਾਦੂ ਅਤੇ ਕਬੀਰ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਲਿਆ। ਦੇਬੇਂਦਰਨਾਥ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਾਰ ਗਏ, ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਰਾਗੀਆਂ ਨਾਲ ਕੀਰਤਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਬੋਲੀ ਸਿੱਖੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਪੱਧਤੀ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ। ਕੇਸ਼ਵ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮੋ ਸਮਾਜ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਸ਼ਲੋਕਸੰਗ੍ਰਹ (1866), ਛਾਪਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਲਿਖਤਾਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮੋ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਬਾਰੇ ਅਧਿਐਨ ਲਿਖੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹੇਂਦਰਨਾਥ ਬਸੂ ਦਾ ਨਾਨਕ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (1885 ਅਤੇ 1893) ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ: ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਬੰਗਾਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਪਹਿਲੀ ਬ੍ਰਹਮੋ ਸ਼ਾਖ਼ਾ 1861 ਵਿੱਚ ਨੋਬੀਨ ਰਾਏ ਵੱਲੋਂ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਗਈ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਕੁਏਟਾ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਸ਼ਾਖ਼ਾਵਾਂ ਬਣੀਆਂ। ਸਿੱਖ ਰਈਸ ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ (1849 ਤੋਂ 1898) ਇਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਨ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਧੜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਪੱਖ ਨਹੀਂ ਲਿਆ, ਪਰ ਬ੍ਰਹਮੋ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ "ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਰਾਹੀਂ ਰਖਵਾਲਾ" ਬਣ ਗਏ, ਜਦਕਿ ਉਹ ਸਿੱਖ ਹੀ ਰਹੇ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ।
ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ
- 20 ਅਗਸਤ 1828: ਸਮਾਜ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿੱਚ ਬਣਦਾ ਹੈ।
- 11 ਨਵੰਬਰ 1866: ਕੇਸ਼ਵ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਬ੍ਰਹਮੋ ਸਮਾਜ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। 15 ਮਈ 1878 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਗੁੱਟ ਸਾਧਾਰਨ ਬ੍ਰਹਮੋ ਸਮਾਜ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
- 2 ਫ਼ਰਵਰੀ 1881: ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਛਪਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਜੀਠੀਆ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਹੁਤੀ ਜਾਇਦਾਦ ਤਿੰਨ ਜਨਤਕ ਟਰੱਸਟਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ, ਇੱਕ ਅਖ਼ਬਾਰ ਲਈ ਅਤੇ ਦੋ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਲਈ (ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ)।
ਹੁਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ: ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਭਾਰਤ ਦੀ 2001 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ 177 ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮੋ ਦੱਸਿਆ, ਅਤੇ ਚੰਦਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਭਗ 20,000 ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।
ਸਰੋਤ
- Brahmo Samaj, The Encyclopaedia of Sikhism (ed. Harbans Singh), Punjabi University, Patiala. eos.learnpunjabi.org
- Dyal Singh Majithia (1849-98), The Encyclopaedia of Sikhism (ed. Harbans Singh), Punjabi University, Patiala. eos.learnpunjabi.org
- Dyal Singh Majithia and his legacy, The Tribune. tribuneindia.com
- Ram Mohan Roy, New World Encyclopedia. newworldencyclopedia.org
- Brahmo Samaj (used for the Lahore branch of 1861 and the census figures, where no better source loaded), Wikipedia. en.wikipedia.org