ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਫ਼ਤਿਹ

ਕੌਣ: ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੀ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਮਿਸਰ ਦੀਵਾਨ ਚੰਦ ਕੋਲ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੰਵਰ ਖੜਕ ਸਿੰਘ, ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ; ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ (ਦੁਰਾਨੀ) ਗਵਰਨਰ ਜੱਬਾਰ ਖ਼ਾਨ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: 1814 ਦੀ ਇੱਕ ਪਹਿਲੀ ਸਿੱਖ ਮੁਹਿੰਮ ਵਾਦੀ ਨੂੰ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਨਾਕਾਮ ਰਹੀ ਸੀ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੇ ਬਿਆਨ ਮੁਤਾਬਕ 1819 ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਧਿਰ ਦੇ ਮਾਲੀਆ ਮੰਤਰੀ ਬੀਰਬਲ ਧਰ ਨੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ, ਇਹ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਕਿ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਰਾਜ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰਮਨਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਫ਼ੌਜ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਤੁਰੀ, 1 ਮਈ ਨੂੰ ਰਾਜੌਰੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਅਗ਼ਰ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ, ਪੀਰ ਪੰਜਾਲ ਪਹਾੜੀ ਲੜੀ ਪਾਰ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 3 ਜੁਲਾਈ 1819 ਨੂੰ (ਕੁਝ ਸਰੋਤ 5 ਜੁਲਾਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ) ਸ਼ੋਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜੱਬਾਰ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਮੋਰਚਾਬੰਦ ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ ਆ ਟਕਰਾਈ। ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਹਮਲਾ ਰੁਕਿਆ ਰਿਹਾ ਜਦ ਤੱਕ ਤੋਪਾਂ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਲਿਆਂਦੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਜਵਾਬੀ ਹੱਲੇ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਵਿੱਚ ਹਫ਼ੜਾ-ਦਫ਼ੜੀ ਮਚਾ ਦਿੱਤੀ, ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਤੋਪਾਂ ਉੱਤੇ ਧਾਵਾ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਮੋਰਚਾ ਟੁੱਟ ਗਿਆ। ਜੱਬਾਰ ਖ਼ਾਨ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਫ਼ੌਜ 15 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਕੰਵਰ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰੀਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਜ਼ਮਾਨਤ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਲੁੱਟ-ਮਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੱਤੀ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਗਵਰਨਰ ਲਾਇਆ; ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ 1820 ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਆਏ, ਸਿਵਲ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਓਂ ਢਾਲਿਆ, ਕਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਬਣਵਾਏ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਸਿੱਕਾ ਢਾਲਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਮਿਲੀ।

ਕਿੱਥੇ: ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਾਦੀ। ਫ਼ੈਸਲਾਕੁਨ ਲੜਾਈ ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸ਼ੋਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਈ, ਜੋ ਪੀਰ ਪੰਜਾਲ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਹੈ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਸ਼ਮੀਰ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀ ਵਾਦੀ, ਮੁਜ਼ੱਫ਼ਰਾਬਾਦ, ਲੱਦਾਖ਼ ਅਤੇ ਗਿਲਗਿਤ ਆ ਗਏ, ਅਤੇ 1819 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਵਿੱਚ ਟਕਸਾਲ ਖੋਲ੍ਹੀ ਗਈ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਇਸ ਫ਼ਤਿਹ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਵਾਧਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਾਜ ਦੀ ਆਮਦਨ ਅਤੇ ਇਲਾਕਾ ਵਧਿਆ; ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਸ਼ਾਲਾਂ ਦੇ ਵਪਾਰ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਸਤਾਈ ਸਾਲ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਿਹਾ। ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਹਿਲੀ ਅੰਗਰੇਜ਼-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1846 ਦੇ ਸਮਝੌਤੇ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਖੋਹ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਡੋਗਰਾ ਨੂੰ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।