ਮਹਾਰਾਜਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ

ਮਹਾਰਾਜਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਦੂਜੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਨ। ਉਹ ਜੂਨ 1839 ਵਿੱਚ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਅਤੇ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਿੱਚ ਕੈਦੀ ਬਣ ਗਏ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਾਕਤਵਰ ਵਜ਼ੀਰ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਡੋਗਰਾ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਈਰਖਾ ਕਰਦਾ ਸੀ।

ਗੱਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 9 ਫ਼ਰਵਰੀ 1801 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ 1812 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਜੈਮਲ ਸਿੰਘ ਕਨ੍ਹੱਈਆ ਦੀ ਧੀ ਚੰਦ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਸਾਂ ਛੇ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਖ਼ੂਪੁਰਾ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਨਾਮਾਤਰ ਕਮਾਨ ਸੌਂਪੀ, 1811 ਵਿੱਚ ਕਨ੍ਹੱਈਆ ਜਾਗੀਰਾਂ ਦਾ ਇੰਚਾਰਜ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ 1812 ਵਿੱਚ ਭਿੰਬਰ ਤੇ ਰਾਜੌਰੀ ਦੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1818 ਦੀ ਮੁਲਤਾਨ ਮੁਹਿੰਮ ਅਤੇ 1819 ਦੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਕਮਾਨ ਮਿਲੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰਪੁਰ ਦੇ ਮਜ਼ਾਰੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਉੱਤੇ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। 1823 ਵਿੱਚ ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਵਿੱਚ ਅਮੀਰ ਮੁਹੰਮਦ ਅਜ਼ੀਮ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਸੀ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 27 ਜੂਨ 1839: ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ ਅਤੇ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ।
• ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਬਾਜਵਾ ਨਾਲ ਖਾਰ ਸੀ, ਜੋ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਉਸਤਾਦ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਦਰਬਾਰੀ ਸਨ। ਡੋਗਰਿਆਂ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਫੈਲਾਈ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਅਤੇ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਨ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸਬੂਤ ਵਜੋਂ ਜਾਅਲੀ ਚਿੱਠੀਆਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ। ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕੰਵਰ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਾਸੇ ਕਰ ਲਿਆ।
• 9 ਅਕਤੂਬਰ 1839: ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਰਦਾਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹੀ ਕਮਰਿਆਂ ਅੰਦਰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਵੜ ਗਏ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਮਿੰਨਤਾਂ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।
• ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਗਭਗ ਕੈਦੀ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰਾਜ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਸੰਭਾਲ ਲਈ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਅਸਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਖ਼ੁਰਾਕਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਲਈ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ।
• 5 ਨਵੰਬਰ 1840: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸੇ ਦਿਨ, ਜਦੋਂ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਅੰਤਿਮ ਰਸਮਾਂ ਤੋਂ ਮੁੜ ਰਹੇ ਸਨ, ਹਜ਼ੂਰੀ ਬਾਗ਼ ਦਾ ਉੱਤਰੀ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਡੇਗ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿਰ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 8 ਨਵੰਬਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਰਾਜ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਮਹਿਲਾਂ ਦੇ ਕਤਲਾਂ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦੀ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਬਾਜਵਾ ਬਾਰੇ ਐਂਟਰੀ ਉਸ ਦੇ ਕਤਲ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਕਤਲਾਂ ਦੇ ਲੰਮੇ ਨਾਟਕ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਆਖਦੀ ਹੈ।