ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ

ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਿੰਦਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਮਹਾਰਾਜੇ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ, ਦੀ ਮਾਂ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ 1843 ਤੋਂ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਵਜੋਂ ਰਾਜ ਚਲਾਇਆ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਤਾ ਤੋਂ ਹਟਾ ਨਾ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।

ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਲਗਭਗ 1817 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਸ਼ਾਹੀ ਕੁੱਤਾਖ਼ਾਨੇ ਦੇ ਦਾਰੋਗ਼ਾ ਮੰਨਾ ਸਿੰਘ ਔਲਖ ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਲਗਭਗ 1835 ਵਿੱਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ 1838 ਵਿੱਚ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। 1839 ਵਿੱਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ, ਅਤੇ ਗੱਦੀ ਕਤਲਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਵਿੱਚੋਂ ਹੋ ਕੇ ਅੱਗੇ ਲੰਘੀ। ਸਤੰਬਰ 1843 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਤਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਨੇ 16 ਸਤੰਬਰ 1843 ਨੂੰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੇ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਬਣ ਗਈ। ਫ਼ੌਜੀ ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ “ਮਾਈ ਸਾਹਿਬ” ਕਹਿ ਕੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 16 ਸਤੰਬਰ 1843: ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਬਣੀ।
• ਦਸੰਬਰ 1845: ਪਹਿਲੀ ਅੰਗਰੇਜ਼-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ।
• ਦਸੰਬਰ 1846: ਭੈਰੋਵਾਲ ਦੀ ਸੰਧੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸੱਤਾ ਖੁੱਸ ਗਈ।
• ਅਗਸਤ 1847: ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਫਿਰ ਸ਼ੇਖ਼ੂਪੁਰਾ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
• 19 ਅਪ੍ਰੈਲ 1849: ਚੁਨਾਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਗਈ; 29 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਕਾਠਮੰਡੂ ਪਹੁੰਚੀ।
• 1 ਅਗਸਤ 1863: ਲੰਡਨ ਦੇ ਕੈਨਸਿੰਗਟਨ ਵਿੱਚ ਚਲਾਣਾ ਕੀਤਾ।

ਜੰਗ ਅਤੇ ਸੱਤਾ ਤੋਂ ਹਟਾਇਆ ਜਾਣਾ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਦਾ ਤਰਕ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲੀ ਅੰਗਰੇਜ਼-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਸਰਹੱਦੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਨੇ ਛੇੜੀ, ਮਹਾਰਾਣੀ ਨੇ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਉਸ ਆਗੂ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਅਤੇ ਹੌਸਲਾ ਵਿਖਾਇਆ। ਲਾਰਡ ਐਲਨਬਰਾ ਨੇ ਉਸ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਕਿ “ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਸਿਰਫ਼ ਉਹੀ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੌਸਲਾ ਹੈ।” ਭੈਰੋਵਾਲ ਦੀ ਸੰਧੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਸੱਤਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਦੇ ਅਧੀਨ ਵਜ਼ੀਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੈਨਸ਼ਨ ਦੇ ਕੇ ਪਾਸੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਅਗਸਤ 1847 ਵਿੱਚ, ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਿਆਲਕੋਟ ਦਾ ਰਾਜਾ ਥਾਪਣ ਦੀ ਰਸਮ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਦੇ ਸ਼ੱਕ ਵਿੱਚ, ਹੈਨਰੀ ਲਾਰੰਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸਤੰਬਰ 1847 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੇਖ਼ੂਪੁਰਾ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਭੱਤਾ ਘਟਾ ਕੇ 48,000 ਰੁਪਏ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਬਨਾਰਸ ਵਿੱਚ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।

1849: ਚੁਨਾਰ ਅਤੇ ਨੇਪਾਲ। ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਰਾਣਸੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਚੁਨਾਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਅਮਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਇਸ ਬਦਲੀ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 6 ਅਪ੍ਰੈਲ 1849 ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ 29 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਏ ਜਾਣ ਤੋਂ ਅੱਠ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਦੀਆਂ ਫੜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ, ਜੋ ਮਿਲਾਏ ਜਾਣ ਤੋਂ ਦਸ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ, 19 ਮਾਰਚ ਨੂੰ, ਸਰਕਾਰ ਕੋਲ ਭੇਜੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਬਹਾਨਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖ ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਇਹ ਬਦਲੀ 1848 ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। 19 ਅਪ੍ਰੈਲ 1849 ਨੂੰ ਉਹ ਨੌਕਰਾਣੀ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲ ਗਈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਇੱਕ ਦਾਸੀ ਕੋਠੜੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਰਹੀ। ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰੀ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 480 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਸਫ਼ਰ ਕਰ ਕੇ ਉਹ 29 ਅਪ੍ਰੈਲ 1849 ਨੂੰ ਕਾਠਮੰਡੂ ਪਹੁੰਚੀ। ਜੰਗ ਬਹਾਦਰ ਰਾਣਾ ਨੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਵਜੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪਨਾਹ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਉਹ 1860 ਤੱਕ ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਰਹੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਏ ਅਤੇ ਪੈਨਸ਼ਨ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਨੇਪਾਲ ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਾਗ਼ੀਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖੀ, ਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਨੇਪਾਲ ਉੱਤੇ ਦਬਾਅ ਪਾ ਕੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਲਗਵਾ ਦਿੱਤੀਆਂ।

ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਮੇਲ ਅਤੇ ਚਲਾਣਾ। ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਈਸਾਈ ਬਣਾ ਕੇ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਭੇਜਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਉਹ ਅਪ੍ਰੈਲ 1861 ਵਿੱਚ ਕਲਕੱਤੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਮਈ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਇੰਗਲੈਂਡ ਗਈ। ਸਿੱਖ ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਿੱਖ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ 1 ਅਗਸਤ 1863 ਨੂੰ ਕੈਨਸਿੰਗਟਨ ਵਿੱਚ ਚਲਾਣਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕੇਂਸਲ ਗ੍ਰੀਨ ਕਬਰਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ।

ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਲਿਖਾਰੀ ਉਸ ਨੂੰ “ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮੈਸਾਲੀਨਾ” ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਨੇ ਜਨਵਰੀ 1849 ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਕਿ “ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਰਦਾਂ ਵਰਗੀ ਸਮਝ ਸਿਰਫ਼ ਉਸੇ ਕੋਲ ਹੈ”, ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸ਼ਰਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਕਸਦ ਲਈ ਉਹ “ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਗਿਣ ਕੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਕੀਮਤੀ ਹੈ।” ਸਿੱਖ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਇਨੀਸ਼ੀਏਟਿਵ ਪਹਿਲੀ ਟਿੱਪਣੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਕੱਢਦਾ ਹੈ ਕਿ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਉਸ ਨੂੰ ਇੰਨੀ ਤਾਕਤਵਰ ਸਮਝਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਆਉਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ।