ਲੋਹਗੜ੍ਹ (ਲੋਹੇ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ)

ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਦਾ ਮਤਲਬ ਲੋਹੇ ਜਾਂ ਫ਼ੌਲਾਦ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਾਂ ਤਿੰਨ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਜਾਂ ਲਏ ਗਏ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਰਲਾ ਲੈਣਾ ਆਸਾਨ ਹੈ।

ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਨਗਰ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਬਾਹਰਵਾਰ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਨਾਂ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਵਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਮੁਖ਼ਲਿਸ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠਲੀ ਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚਕਾਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਮੁੱਖ ਜੰਗ ਮਈ 1629 ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਹੀ ਹੋਈ। ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁੱਰਾਨੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਹਮਲੇ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਉਸੇ ਟਿੱਬੇ ਉੱਤੇ ਹੈ, ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ। ਕਿਲ੍ਹਾ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 1.5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਨਗਰ ਦੀ ਦਰਿਆ ਵਾਲੀ ਬਾਹੀ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਬਣਵਾਇਆ, ਜੋ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ 1700 ਵਿੱਚ ਘੇਰਾ ਪਾਇਆ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਤੋੜਨ ਲਈ ਸ਼ਰਾਬ ਪਿਲਾ ਕੇ ਮਸਤ ਕੀਤਾ ਹਾਥੀ ਭੇਜਿਆ, ਪਰ ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹਾਥੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਕਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਮਗਰੋਂ 5 ਤੋਂ 6 ਦਸੰਬਰ 1705 ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਅਨੰਦਪੁਰ ਛੱਡਿਆ; ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦਸੰਬਰ 1704 ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ 1705 ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵਜੋਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ, ਗੁੰਬਦ ਵਾਲੀ ਅੱਠਭੁਜੀ ਤਿੰਨ ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਇਮਾਰਤ, 1980ਵਿਆਂ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਬਣੀ।

ਮੁਖ਼ਲਿਸਗੜ੍ਹ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹਜਹਾਨ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਸਰਦਾਰ ਮੁਖ਼ਲਿਸ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਦੀਆਂ ਹੇਠਲੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ ਉੱਤੇ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ। 1710 ਦੀਆਂ ਫ਼ਤਿਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਹਿੰਦ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੁੱਖ ਟਿਕਾਣਾ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਪੁਰਾਣੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ “ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ” ਵੱਸਿਆ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਸਿੱਕੇ ਢਲਵਾਏ, ਇੱਕ ਮੋਹਰ ਬਣਵਾਈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਨਾਂ ਅਤੇ ਦੇਗ (ਦਾਨ) ਤੇ ਤੇਗ਼ (ਤਲਵਾਰ, ਫ਼ਤਿਹ) ਸ਼ਬਦ ਸਨ, ਅਤੇ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ਵਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਮਾਲਕ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।

ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਲਈ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਕਈ ਮਹੀਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾਈ ਰੱਖਿਆ; ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਕਿਲ੍ਹੇ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਰਸਦ ਦੀ ਘਾਟ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਬੁਰਾ ਹਾਲ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ 10 ਦਸੰਬਰ 1710 ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਘੇਰਾ ਤੋੜ ਕੇ ਉੱਚੀਆਂ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵੱਲ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। 1713 ਤੱਕ, ਜਦੋਂ ਫ਼ਰੁੱਖ਼ਸੀਅਰ ਤਖ਼ਤ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ, ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਸਢੌਰਾ ਅਤੇ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਮੁੜ ਮੱਲ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ, ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚੋਂ ਮੁੜ ਖਦੇੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਪੰਥ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ। ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਆਪਣੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੈ: ਸ਼ਾਹੀ ਹਮਲੇ ਦਾ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਜਵਾਬ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਅਨੰਦਪੁਰ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ, ਅਤੇ ਉਹ ਰਾਜਧਾਨੀ ਜਿੱਥੋਂ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਸਿੱਖ ਮੋਹਰ ਅਤੇ ਸਿੱਕੇ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ।