ਲਾਰਡ ਲੂਈ ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ

ਲੂਈ ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਰਮਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅਰਲ ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ਬਣੇ, ਰਾਇਲ ਨੇਵੀ ਦਾ ਅਫ਼ਸਰ ਅਤੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਖ਼ਰੀ ਵਾਇਸਰਾਏ ਵਜੋਂ ਭਾਰਤ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ 25 ਜੂਨ 1900 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਸੁਪਰੀਮ ਅਲਾਈਡ ਕਮਾਂਡਰ ਰਹਿ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਐਟਲੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 20 ਫ਼ਰਵਰੀ 1947 ਨੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੂਨ 1948 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ-ਪਹਿਲਾਂ ਸੱਤਾ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਉਹ 22 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਦੋ ਦਿਨ ਮਗਰੋਂ ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕੀ।

ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 3 ਜੂਨ 1947: ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਵੰਡ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਹਿਰੂ, ਜਿਨਾਹ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਰਦਾਰ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਵੰਡ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਸੀ ਪਰ ਸਾਰੀ ਕੌਮ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਨਿਗਲੀ ਜਾਂਦੀ ਵੇਖਣ ਦੀ ਥਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸੱਤਾ 15 ਅਗਸਤ ਤੱਕ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ, ਯਾਨੀ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਜੂਨ 1948 ਦੀ ਸਮਾਂ-ਸੀਮਾ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਦਸ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ।
• ਯੋਜਨਾ ਮਗਰੋਂ ਪੰਜਾਬ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਨੇ ਵੰਡ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ 50 ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 22 ਵੋਟਾਂ ਪਾਈਆਂ। ਸਰ ਸਿਰਿਲ ਰੈੱਡਕਲਿਫ਼ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਬਾਊਂਡਰੀ ਕਮਿਸ਼ਨ, ਜੋ 8 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੰਜ ਹਫ਼ਤੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਇੰਨਾ ਤਿੱਖਾ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਐਵਾਰਡ ਇਕੱਲੇ ਰੈੱਡਕਲਿਫ਼ ਦਾ ਹੀ ਸੀ।
• ਅਗਸਤ 1947: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਲਈ 50,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਬਾਊਂਡਰੀ ਫ਼ੋਰਸ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਕਤਲੇਆਮ ਉਮੀਦ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਫ਼ੋਰਸ, ਜੋ 31 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਹੀ ਰੋਕ ਸਕੀ।
• 17 ਅਗਸਤ 1947: ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਦੋ ਦਿਨ ਮਗਰੋਂ ਰੈੱਡਕਲਿਫ਼ ਦੀ ਲਾਈਨ ਜਨਤਕ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਵੰਡ ਨਾਲ ਲਗਭਗ 20 ਲੱਖ ਸਿੱਖ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਰਹਿ ਜਾਣੇ ਸਨ। ਇਹ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ੇ 2 ਲੱਖ ਤੋਂ 10 ਲੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਘੱਟ ਅੰਕੜਾ ਸ਼ਾਇਦ ਸੱਚ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜੇ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਗਭਗ 35 ਲੱਖ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਅਤੇ 50 ਲੱਖ ਮੁਸਲਮਾਨ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਗਏ।
• 15 ਅਗਸਤ 1947 ਤੋਂ 21 ਜੂਨ 1948: ਉਹ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਰਿਹਾ, ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਮਨਾਇਆ ਅਤੇ ਜਨਵਰੀ 1948 ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਝਗੜਾ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਕੋਲ ਲਿਜਾਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ।
• 27 ਅਗਸਤ 1979: ਕਾਊਂਟੀ ਸਲਾਈਗੋ ਵਿੱਚ ਮੁੱਲਾਘਮੋਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਕਿਸ਼ਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰੋਵੀਜ਼ਨਲ ਆਈਆਰਏ ਦੇ ਬੰਬ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸ ਕਰਕੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਸੱਤਾ ਸੌਂਪਣ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਕਰਕੇ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਰਲਵਾਂ-ਮਿਲਵਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਆਮ ਨਜ਼ਰੀਆ, ਜੋ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਜੌਨ ਕੈਨੇਥ ਗੈਲਬ੍ਰੇਥ ਨੇ ਤਿੱਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ, ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਕਾਹਲੀ ਨਾਲ ਲਿਆਂਦਾ ਅਤੇ ਇੰਝ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ, ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਨਜ਼ਰੀਆ, ਜੋ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਲਾਰੰਸ ਜੇਮਜ਼ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਘਰੇਲੂ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਨਾ ਘਸੀਟੇ ਜਾਣ ਲਈ ਬਰਤਾਨੀਆ ਕੋਲ ਜਲਦੀ ਛੱਡ ਜਾਣ ਤੋਂ ਸਿਵਾ ਕੋਈ ਚਾਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।