ਸਰਦਾਰ ਛੱਤਰ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ

ਸਰਦਾਰ ਛੱਤਰ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ (ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ Chatar Singh Atariwala ਲਿਖਦਾ ਹੈ) ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਰਦਾਰ ਸਨ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਹੇਠ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹਜ਼ਾਰਾ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਰਹੇ। 1848 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾਏ ਜਾਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿਰੋਧ ਨੇ ਦੂਜੀ ਅੰਗਰੇਜ਼-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਛੇੜਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਲਾਣਾ 27 ਦਸੰਬਰ 1855 ਨੂੰ ਕਲਕੱਤੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।

ਉਹ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਜੋ 1805 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਆਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਦੀਆਂ ਪੋਠੋਹਾਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚਲੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਜਾਗੀਰਾਂ ਵਿਰਸੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀਆਂ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਖੇਤੀ ਹੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹੇ। ਸਤੰਬਰ 1843 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਤਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਛੱਤਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਧੀ ਤੇਜ ਕੌਰ ਦੀ ਮੰਗਣੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿਆਸੀ ਕੱਦ ਵਧ ਗਿਆ (ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ)। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਹੋਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਸਰ ਫ਼ਰੈਡਰਿਕ ਕਰੀ ਨੇ ਇਸ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਨਿਭਾਇਆ ਨਹੀਂ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• ਅਗਸਤ 1846: ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਥਾਪੇ ਗਏ। ਨਵੰਬਰ 1847 ਵਿੱਚ ਰੀਜੈਂਸੀ ਕੌਂਸਲ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਰਾਜਾ ਦੇ ਖ਼ਿਤਾਬ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਬੇਨਤੀ ਉੱਤੇ ਇਹ ਖ਼ਿਤਾਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ।
• 1848: ਹਜ਼ਾਰਾ ਬਦਲੀ ਹੋ ਕੇ ਗਏ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਉਸ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਹੱਦਬੰਦੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਜੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੈਪਟਨ ਜੇਮਜ਼ ਐਬਟ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਤੰਬਰ 1848 ਵਿੱਚ ਐਬਟ ਨੇ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਨਾਲ ਗ਼ੱਦਾਰੀ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ।
• ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਵੱਲੋਂ ਜਾਂਚ ਲਈ ਭੇਜੇ ਕੈਪਟਨ ਜੌਨ ਨਿਕਲਸਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਚੁੱਕੇ ਕਦਮਾਂ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਕਿਹਾ। ਕਰੀ ਨੇ ਇਸ ਰਿਪੋਰਟ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਅਮਲੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਲਾਹ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਗੀਰਾਂ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਈਆਂ। ਇਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿਰੋਧ ਵੱਲ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾ ਦੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਈ।
• ਬੰਨੂ, ਕੋਹਾਟ, ਪਿਸ਼ਾਵਰ, ਅਟਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਛਾਉਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖ ਟੁਕੜੀਆਂ ਨੇ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ 13 ਜਨਵਰੀ 1849 ਨੂੰ ਚਿਲੀਆਂਵਾਲਾ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਲੜੀ ਅਤੇ 21 ਫ਼ਰਵਰੀ 1849 ਨੂੰ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਹਾਰ ਮਿਲੀ।
• ਮਾਰਚ 1849: ਛੱਤਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਨੇੜੇ ਜਨਰਲ ਗਿਲਬਰਟ ਅੱਗੇ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ, ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੇ ਜੰਗ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਮੁਤਾਬਕ 12 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਅਤੇ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦੀ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਐਂਟਰੀ ਮੁਤਾਬਕ 14 ਮਾਰਚ ਨੂੰ। ਐਬਟ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟਣ ਤੱਕ ਲਗਭਗ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਲੱਗੇ। ਫਿਰ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ।
• ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਫਿਰ ਕਲਕੱਤੇ ਦੇ ਫ਼ੋਰਟ ਵਿਲੀਅਮ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਪਾਈ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਨਵਰੀ 1854 ਵਿੱਚ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ (ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ)। ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ 1858 ਵਿੱਚ ਬਨਾਰਸ ਵਿੱਚ ਹੋਈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਸਰਦਾਰ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਦੇ ਵਤੀਰੇ ਨੇ, ਨਿਕਲਸਨ ਦੀ ਜਾਂਚ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਉਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਬਗ਼ਾਵਤ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ।