ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ

ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਨੇ, ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਰੁਝਾਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ਇਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 15 ਨਵੰਬਰ 1900 ਨੂੰ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਕਸਬੇ ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਉਹ 1919 ਵਿੱਚ ਫ਼ੋਰਮਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਚੀਅਨ ਕਾਲਜ, ਲਾਹੌਰ ਛੱਡ ਕੇ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਗਏ, ਮੈਸੋਪੋਟਾਮੀਆ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਐਂਗਲੋ-ਪਰਸ਼ੀਅਨ ਆਇਲ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਅਕਾਊਂਟਸ ਅਫ਼ਸਰ ਵਜੋਂ ਈਰਾਨ ਦੇ ਅਬਾਦਾਨ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਵਿਦਵਾਨ ਸਰ ਆਰਨਲਡ ਵਿਲਸਨ ਦੇ ਫ਼ਾਰਸ ਦੀ ਬਿਬਲੀਓਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਬਾਰੇ ਕੰਮ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਬਿਬਲੀਓਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਗਾਈ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• ਅਕਤੂਬਰ 1931: ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਖੋਜ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਇੰਚਾਰਜ ਲਾਇਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1949 ਤੱਕ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਸਮੱਗਰੀ ਲਈ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ, ਪੁਰਾਲੇਖਾਂ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿਆਂ ਤੱਕ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਸਫ਼ਰ ਕੀਤਾ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਵਿਭਾਗ ਨੂੰ 1931 ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ ਬਣਿਆ ਦੱਸਦਾ ਹੈ; ਡੇਲੀ ਐਕਸੈਲਸੀਅਰ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ 1930 ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੁਖੀ ਐੱਸ. ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਇਹ ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਮਾਂ 1931 ਤੋਂ 1950 ਦੱਸਦਾ ਹੈ।
• 1949: ਪੈਪਸੂ ਸਰਕਾਰ ਅਧੀਨ ਪਟਿਆਲਾ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਆਰਕਾਈਵਜ਼ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਅਤੇ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਦੇ ਕਿਊਰੇਟਰ ਬਣੇ; 1950 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਵੀ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ।
• 1954: ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁੱਰਾਨੀ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਥੀਸਿਸ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵੱਲੋਂ ਡਾਕਟਰੇਟ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
• ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ: ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਹੁੰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪੰਜਾਬ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿਭਾਗ ਜਥੇਬੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਦਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1965 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਹਿਸਟਰੀ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1967 ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਰਸਾਲਾ ਦ ਪੰਜਾਬ ਪਾਸਟ ਐਂਡ ਪ੍ਰੈਜ਼ੈਂਟ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਉਹ ਸੰਪਾਦਕ ਰਹੇ।
• 1983: ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਆ।
• ਨਵੰਬਰ 1987: ਇੰਡੀਅਨ ਹਿਸਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜ ਉੱਘੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਸਨਮਾਨਿਆ। 27 ਦਸੰਬਰ 1987 ਨੂੰ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ: ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦੋ ਦਰਜਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੂਰੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਗਿਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਈਫ਼ ਆਫ਼ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ (1935), ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ (1939), ਏ ਸ਼ੌਰਟ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਦ ਸਿੱਖਸ (1950, ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ), ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁੱਰਾਨੀ (1959), ਸਮ ਕਨਫ਼ੀਡੈਂਸ਼ਲ ਪੇਪਰਜ਼ ਆਫ਼ ਦ ਅਕਾਲੀ ਮੂਵਮੈਂਟ (1965), ਬਿਬਲੀਓਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਆਫ਼ ਦ ਪੰਜਾਬ (1966), ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਜੀਵਨੀ (1969), ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਕਰਸਪਾਂਡੈਂਸ (1977) ਅਤੇ ਸੀਡੀਸ਼ੀਅਸ ਲਿਟਰੇਚਰ ਆਫ਼ ਦ ਪੰਜਾਬ (1987) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ 28 ਮਾਰਚ 1964 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੁਰਲੱਭ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਨਕਸ਼ਿਆਂ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਵੱਡਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।

ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖ ਤਣਾਅ ਅਤੇ 1984 ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ: ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਸਿੱਖ ਸਟਰੱਗਲਜ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲੇਖ “ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖ ਤਣਾਅ” ਛਾਪਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਤਣਾਅ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਅਤੇ 1857 ਵਿੱਚ ਅਣਜਾਣ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਦੇ ਬਾਨੀ ਸਵਾਮੀ ਦਯਾਨੰਦ ਵੱਲੋਂ 1875 ਦੇ ਸਤਿਆਰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਬਾਰੇ ਵਰਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਭਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ 1883 ਵਿੱਚ ਦਯਾਨੰਦ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਛਪਿਆ ਦੂਜਾ ਐਡੀਸ਼ਨ ਵਧੇਰੇ ਵੈਰ ਭਰਿਆ ਸੀ। ਇਹੀ ਕਿਤਾਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਮਿਲੇ ਸਨਮਾਨ ਮੋੜ ਦਿੱਤੇ, ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ, ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਹਮਦਰਦ, ਭਗਤ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ।