ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ

ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦ ਉੱਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਜਰਨੈਲ ਸਨ, ਕਸ਼ਮੀਰ, ਹਜ਼ਾਰਾ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਖ਼ੈਬਰ ਦੱਰੇ ਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੀ ਸਰਹੱਦੀ ਰੱਖਿਆ-ਪੱਟੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਅਪ੍ਰੈਲ 1791 ਵਿੱਚ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਡੇਰੇਦਾਰ ਸਨ, ਉਦੋਂ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ ਜਦੋਂ ਉਹ ਲਗਭਗ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਧਰਮ ਕੌਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਦਾ ਹਰਦਾਸ ਸਿੰਘ 1762 ਵਿੱਚ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਨਾਲ ਲੜਦਿਆਂ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ।

ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਬਾਘ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਬੋਚ ਲਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਘ-ਮਾਰ, “ਬਾਘ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ”, ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਅਤੇ ਨਲੂਆ ਨਾਂ ਮਿਲਿਆ। 1805 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਰਤੀ ਦੀ ਪਰਖ ਦਿੱਤੀ, ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 800 ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਕਮਾਨ ਮਿਲ ਗਈ।

ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਅਤੇ ਗਵਰਨਰੀਆਂ

• ਉਹ ਕਸੂਰ (1807), ਸਿਆਲਕੋਟ, ਸ਼ਾਹੀਵਾਲ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ਾਬ (1809 ਤੋਂ 1810), ਅਟਕ (1813), 1810 ਅਤੇ 1818 ਵਿਚਕਾਰ ਮੁਲਤਾਨ ਵਿਰੁੱਧ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਮੁਹਿੰਮਾਂ, ਅਤੇ 1814 ਤੇ 1819 ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀਆਂ ਜੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲੜੇ।
• 1820 ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਬਣੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੂਬੇ ਨੂੰ ਪਰਗਨਿਆਂ ਅਤੇ ਥਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ, ਉੜੀ ਤੇ ਮੁਜ਼ੱਫ਼ਰਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਮਟਨ ਤੇ ਬਾਰਾਮੂਲਾ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਬਣਵਾਏ, ਅਤੇ 1821 ਦੇ ਹੜ੍ਹਾਂ ਮਗਰੋਂ ਰਾਹਤ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਦਾ ਸਿੱਕਾ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ, ਹਰੀਸਿੰਘੀ ਰੁਪਿਆ।
• 1822 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਲਈ ਹਜ਼ਾਰਾ ਮਿਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੱਠਵੇਂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਹਰੀਕਿਸ਼ਨਗੜ੍ਹ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਵਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹਰੀਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਸਾਇਆ।
• 1834 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਲਿਆ। ਸਿੱਖ ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1834 ਤੋਂ 1836 ਤੱਕ ਇਸ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।
• 1836 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖ਼ੈਬਰ ਦੱਰੇ ਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਜਮਰੌਦ ਵਿੱਚ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਵਾਇਆ।

ਜਮਰੌਦ, 30 ਅਪ੍ਰੈਲ 1837। ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਭੇਜੀ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਜਮਰੌਦ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਟਿਕਾਣੇ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਕਬਰ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਨਾਲ ਡਟ ਕੇ ਲੜਾਈ ਕੀਤੀ, ਚਾਰ ਗੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਦੋ ਜ਼ਖ਼ਮ ਖਾਧੇ, ਅਤੇ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇੱਕ ਗੋਲੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਸੇ ਵਿੱਚ ਨਾ ਲੱਗੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸੇ ਸ਼ਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾ ਲਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਹੁਕਮ ਸੀ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਕੁਮਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਗੁਪਤ ਰੱਖੀ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ। ਸਿੱਖ ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਮੁਤਾਬਕ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਅਤੇ 600 ਜਵਾਨ ਜਮਰੌਦ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਘਿਰ ਗਏ ਸਨ ਜਦੋਂ ਨਲੂਆ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਕੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵਿੱਚ ਪਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਦਦ ਲਈ 10,000 ਸਿਪਾਹੀ ਭੇਜੇ; ਇੱਕ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲਿਖਤ ਮੁਤਾਬਕ ਉਹ ਅਕਬਰ ਖ਼ਾਨ ਨਾਲ ਆਹਮੋ-ਸਾਹਮਣੇ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੇ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1805: ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਵਿੱਚ ਆਏ।
• 1820: ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਬਣੇ।
• 1834: ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਜਿੱਤਿਆ।
• 30 ਅਪ੍ਰੈਲ 1837: ਜਮਰੌਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਕਰਕੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 55 ਤੋਂ ਵੱਧ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜਹਾਂਗੀਰਾ, ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ, ਸੁਮੇਰਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਉੜੀ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਹਸਨ ਅਬਦਾਲ ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਗੁੰਬਦ ਲਈ ਸੋਨਾ ਦੇਣ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਖ਼ਤੂਨ ਮਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਚੁੱਪ ਕਰਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ, ਜਮਰੌਦ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੀ ਪੱਛਮੀ ਹੱਦ ਸੀ।

ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਵਿਵਾਦਤ ਰਿਕਾਰਡ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਬਾਰੇ, ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਇੱਕ ਮਤ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਚਿਤ੍ਰਲੇਖਾ ਜ਼ੁਤਸ਼ੀ (2003) ਇਸ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਲਈ ਜਾਬਰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਂਗ ਉੱਤੇ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਮਿਸਾਲਾਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਕਪੂਰ ਅਤੇ ਸਿੰਘ (2001) ਅਜਿਹੇ ਕਦਮਾਂ ਨੂੰ ਜਹਾਦ ਦੇ ਸੱਦਿਆਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।