ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ

ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ (1838 ਤੋਂ 1893) ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਨ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਤਲ ਮਗਰੋਂ 18 ਸਤੰਬਰ 1843 ਨੂੰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਬਣੀ। ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲ ਦੇ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਹੱਥੋਂ ਗੱਦੀ ਗੁਆ ਬੈਠੇ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਜਲਾਵਤਨੀ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਲ ਉਹ ਗੁਆਇਆ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹੇ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 16 ਦਸੰਬਰ 1846: ਭੈਰੋਵਾਲ ਦੀ ਸੰਧੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠਲਾ ਰਾਜ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਨੂੰ ਪੈਨਸ਼ਨ ਦੇ ਕੇ ਪਾਸੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਨਿੱਕੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਸੰਭਾਲ ਲਈ, ਅਤੇ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਸੀ।
• 29 ਮਾਰਚ 1849: ਦੂਜੀ ਅੰਗਰੇਜ਼-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕੋਹਿਨੂਰ ਸੌਂਪਣ ਅਤੇ ਗੱਦੀ ਛੱਡਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਦਸੰਬਰ 1849 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡਾ. ਜੌਨ ਲੌਗਿਨ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
• 8 ਮਾਰਚ 1853: ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਈਸਾਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਅਪ੍ਰੈਲ 1854 ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੰਗਲੈਂਡ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿੱਘਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ।
• ਜਨਵਰੀ 1861: ਤੇਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਦੂਰੀ ਮਗਰੋਂ ਉਹ ਕਲਕੱਤੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ 1 ਅਗਸਤ 1863 ਨੂੰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸੀ ਕਿ ਸਸਕਾਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਜਿੱਥੇ ਜਾਣ ਦੀ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਸੀ।
• 1864: 7 ਜੂਨ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰੀਆ ਵਿੱਚ ਬੰਬਾ ਮੂਲਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਸਫ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਐਲਵਡਨ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੇ ਬੱਚੇ ਹੋਏ।
• 1886: 31 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਲਈ ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੋਂ ਚੱਲੇ ਪਰ ਅਦਨ ਵਿੱਚ ਰੋਕ ਲਏ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਭੱਤਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਤਾਜ ਪ੍ਰਤੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ 25 ਮਈ 1886 ਨੂੰ ਅਦਨ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ।
• 1887: ਉਹ ਰੂਸ ਗਏ ਅਤੇ ਜ਼ਾਰ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਤੀਜੇ ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਫ਼ੌਜੀ ਅਤੇ ਮਾਲੀ ਮਦਦ ਮੰਗੀ। ਕੋਈ ਮਦਦ ਨਾ ਮਿਲੀ।
• 22 ਅਕਤੂਬਰ 1893: ਪੈਰਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਿੰਸ ਵਿਕਟਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਹ ਐਲਵਡਨ ਲੈ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ।

ਕਿਸ ਕਰਕੇ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਉਸ ਬਾਲ ਮਹਾਰਾਜੇ ਵਜੋਂ ਜਿਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਖ਼ਤਮ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਕੋਹਿਨੂਰ ਦੇ ਖੁੱਸ ਜਾਣ ਕਰਕੇ। 1886 ਵਿੱਚ ਅਦਨ ਵਿਖੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖੀ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸੀ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਪੀਲਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।