ਜਮਾਂਦਾਰ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਸਿੰਘ

ਜਮਾਂਦਾਰ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਸਿੰਘ ਸਰਕਾਰ-ਏ-ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰੀ ਸਨ, ਜੋ ਡਿਓੜ੍ਹੀਦਾਰ (ਚੈਂਬਰਲੇਨ) ਵਜੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਰ ਦੇ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 1790 ਵਿੱਚ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਰਾਮ ਵਜੋਂ ਮੇਰਠ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਇਕਾਰੀ ਦੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੰਮ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਗਏ ਅਤੇ 1807 ਵਿੱਚ ਧੌਂਕਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰੈਜਿਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਘੋੜਸਵਾਰ ਸਿਪਾਹੀ ਵਜੋਂ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਗਏ। 1812 ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਿੱਖ ਸਜੇ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਸਿੰਘ ਪਿਆ (ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ)।

ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਦਰ ਉੱਤੇ। ਉਹ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਸੇਵਾਦਾਰ ਬਣੇ ਅਤੇ ਤਰੱਕੀ ਕਰ ਕੇ ਡਿਓੜ੍ਹੀਦਾਰ ਬਣ ਗਏ, ਜਿਸ ਅਹੁਦੇ ਉੱਤੇ 1818 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਵਕਫ਼ੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਲਗਭਗ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਰਹੇ। ਉਹ ਸ਼ਾਹੀ ਰਸਮਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਮਹਿਲ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਮਹਾਰਾਜੇ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਹੋਰ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕਸ਼ਮੀਰ (1814), ਮੁਲਤਾਨ (1816), ਪਿਸ਼ਾਵਰ (1823) ਅਤੇ ਕੋਟ ਕਾਂਗੜਾ (1828) ਵਿੱਚ, ਅਤੇ 1832 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਕੰਵਰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਡਾਅਨ ਦੇ ਇੱਕ ਕਾਲਮ ਮੁਤਾਬਕ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਨਾਲ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਖ ਕੀਤੀ।

ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਲ। ਕੰਵਰ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਦਰ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਣਨ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਘਟ ਗਿਆ, ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਇਸ ਕਰਕੇ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਮਹਾਰਾਣੀ ਚੰਦ ਕੌਰ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਹਮਾਇਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਡੋਗਰਾ ਧੜੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਪੰਡਿਤ ਜੱਲਾ ਹੇਠ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਝੱਲਣੀ ਪਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਜਗੀਰਾਂ ਖੁੱਸ ਗਈਆਂ। ਜੂਨ 1844 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ; ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ 17 ਜੂਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ 18 ਜੂਨ।

ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਹਵੇਲੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਜਾਇਦਾਦ ਵਿਰਸੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ, ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦੌਲਤ ਸਾਂਭੀ ਰੱਖੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸੀ (ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ; ਡਾਅਨ)। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਤੀਜੇ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਡਾਅਨ ਦੇ ਕਾਲਮ ਮੁਤਾਬਕ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਚੂਨਾ ਮੰਡੀ ਵਿਚਲੀ ਜਿਹੜੀ ਹਵੇਲੀ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਡੋਗਰਾ ਦੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਣਵਾਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਤੀਜੇ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਲਈ ਵਧਾਇਆ ਗਿਆ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1807: ਘੋੜਸਵਾਰ ਸਿਪਾਹੀ ਵਜੋਂ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋਏ।
• 1812: ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ ਅਤੇ ਨਾਂ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਸਿੰਘ ਰੱਖਿਆ।
• 1814 ਤੋਂ 1828: ਕਸ਼ਮੀਰ, ਮੁਲਤਾਨ, ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਅਤੇ ਕਾਂਗੜਾ ਦੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ।
• 1843 ਤੋਂ 1844: ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਗੁਆ ਬੈਠੇ।
• ਜੂਨ 1844: ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਦਿਹਾਂਤ।

ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਮਿਸਾਲ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਬੰਦਾ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਤਰੱਕੀ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਤਖ਼ਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਹੁਦੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।