ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ

ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਨਵਰੀ 1841 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 15 ਸਤੰਬਰ 1843 ਨੂੰ ਕਤਲ ਹੋਣ ਤੱਕ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ, ਸਰਕਾਰ-ਏ-ਖ਼ਾਲਸਾ, ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਮਹਿਤਾਬ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ, ਅਤੇ 1839 ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਦੇ ਚਲਾਣੇ ਮਗਰੋਂ ਦੀ ਗੜਬੜ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਖ਼ਤ ਸੰਭਾਲਿਆ।

ਫ਼ੌਜੀ ਅਤੇ ਗਵਰਨਰ। 4 ਦਸੰਬਰ 1807 ਨੂੰ ਜਨਮੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1820 ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਨੇ ਸਿਵਲ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਸਨਮਾਨ ਬਖ਼ਸ਼ੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਕੁਰਸੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਣ ਦਾ ਹੱਕ ਵੀ ਸੀ। ਮਈ 1831 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾ ਦੇ ਬਾਲਾਕੋਟ ਵਿੱਚ ਸਈਅਦ ਅਹਿਮਦ ਬਰੇਲਵੀ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਜਿਹਾਦ ਛੇੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1831 ਤੋਂ 1834 ਤੱਕ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਸੰਭਾਲੀ, ਅਤੇ 1834 ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੈਨਾਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਤੋਂ ਖੋਹਿਆ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• ਨਵੰਬਰ 1840: ਮਹਾਰਾਜਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਕੰਵਰ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਅਤੇ ਤਖ਼ਤ ਦਾ ਕੋਈ ਸਾਫ਼ ਵਾਰਿਸ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਚੰਦ ਕੌਰ ਨੂੰ 2 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਣੀ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਲਾਹੌਰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਟਾਲੇ ਆਪਣੀ ਜਾਗੀਰ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ।
• ਜਨਵਰੀ 1841: ਉਹ ਵੱਡੀ ਫ਼ੌਜ ਲੈ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਮੁੜ ਆਏ। 17 ਜਨਵਰੀ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਡੋਗਰਾ ਦੀ ਕਰਵਾਈ ਜੰਗਬੰਦੀ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਬਣਿਆ ਟਕਰਾਅ ਖ਼ਤਮ ਕੀਤਾ। ਚੰਦ ਕੌਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਦਾਅਵਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਜਾਗੀਰ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਈ। ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ ਅਤੇ 20 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਤਖ਼ਤ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ, ਅਤੇ 27 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਤਿਲਕ ਦੀ ਰਸਮ ਹੋਈ।
• 1841 ਤੋਂ 1843: ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਡੋਗਰਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਮੁੱਖ ਵਜ਼ੀਰ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ। ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਸਰਦਾਰ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1840 ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਸੰਭਾਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਖ਼ਤ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਵੇਲੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਇਲਾਕੇ ਵੱਲ ਭੱਜ ਗਏ। ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਆਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਮੁੜ ਆ ਗਏ, ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਵੰਬਰ 1842 ਵਿੱਚ।
• 15 ਸਤੰਬਰ 1843: ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸ਼ਾਹ ਬਿਲਾਵਲ ਦੀ ਬਾਰਾਂਦਰੀ ਕੋਲ ਇੱਕ ਪਰੇਡ ਵੇਲੇ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਨੇ, ਜੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਈਫ਼ਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਜਿਵੇਂ ਭੇਟ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ, ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਸਿਰ ਵੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਨੇ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਲਗਭਗ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਦੇ ਇੱਕ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।

ਉਸੇ ਦਿਨ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। 16 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਚਾਚੇ ਸੁਚੇਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਜਨਰਲ ਐਵੀਟੇਬਾਇਲ ਦੀਆਂ ਬਟਾਲੀਅਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੇ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਬਣੀ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਰਾਜ ਛੋਟਾ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਕਤਲ ਨਾਲ ਖ਼ਤਮ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਲਾਕੋਟ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਫ਼ੌਜੀ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਖ਼ਤ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਹੱਥੋਂ ਇਹ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਗੁਆ ਬੈਠੇ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਸਲ ਇਖ਼ਤਿਆਰ ਮਹਿਲ ਤੋਂ ਛਾਉਣੀ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਕੋਲ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਰਬਾਰ ਉਸ ਕਾਬੂ ਤੋਂ ਕਿੰਨਾ ਖਿਸਕ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਜੋ ਕਦੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੱਥ ਸੀ।