ਰਾਜਾ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ

ਰਾਜਾ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਜੰਮੂ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਡੋਗਰਾ ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ। 22 ਅਗਸਤ 1796 ਨੂੰ ਜਨਮੇ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਕ ਘੋੜਸਵਾਰ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਜ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਤਾਕਤਵਰ ਬੰਦੇ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਹ 1839 ਤੋਂ 1843 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਕਤਲਾਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1812: ਉਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਹਤਾਸ ਵਿਖੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਠ ਰੁਪਏ ਮਹੀਨੇ ਉੱਤੇ ਘੋੜਸਵਾਰ ਵਜੋਂ ਭਰਤੀ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ।
• 1818 ਤੋਂ 1827: 1818 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਜਮਾਂਦਾਰ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਥਾਂ ਡਿਓੜ੍ਹੀਦਾਰ (ਚੈਂਬਰਲੇਨ) ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਿਆ, 1822 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ 20 ਜੂਨ 1827 ਨੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜਾ-ਏ-ਰਾਜਗਾਨ ਰਾਜਾ ਕਲਾਂ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ, ਯਾਨੀ ਵਜ਼ੀਰ (ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ), ਬਣ ਗਿਆ, ਜੰਮੂ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀਆਂ ਜਗੀਰਾਂ ਸਮੇਤ।
• 21 ਜੂਨ 1839: ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਵਾਰਸ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਜ਼ੀਰ ਚੁਣਿਆ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਸਸਕਾਰ ਵਾਲੇ ਦਿਨ, 28 ਜੂਨ ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ, ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚਿਖਾ ਵਿੱਚ ਸਾੜ ਲਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਛੱਡਣ ਲਈ ਮਨਾਉਣਾ ਪਿਆ।
• 9 ਅਕਤੂਬਰ 1839: ਉਸ ਨੇ ਅਫ਼ਵਾਹ ਫੈਲਾਈ ਕਿ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਹੇਤਾ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਮੰਗ ਰਹੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਖੰਜਰ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਕੰਵਰ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰਾਜ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ।
• ਨਵੰਬਰ 1840 ਤੋਂ ਜਨਵਰੀ 1841: ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਲੁਕਾਈ ਰੱਖੀ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਲਾਹੌਰ ਨਾ ਪਹੁੰਚ ਸਕਿਆ। ਸੰਧਾਂਵਾਲੀਆ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਚੰਦ ਕੌਰ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ 2 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਣੀ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ। ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਜੰਮੂ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰਾਂ ਨੂੰ ਚਿੱਠੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ, ਅਤੇ 17 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਆਇਆ। ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 18 ਜਨਵਰੀ 1841 ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਉਸ ਦਾ ਵਜ਼ੀਰ ਬਣਿਆ।
• 15 ਸਤੰਬਰ 1843: ਸੰਧਾਂਵਾਲੀਆ ਸਰਦਾਰ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਵਾਰਸ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਿਲੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਰਗਲਾ ਕੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਅਗਲੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦਾ ਵਜ਼ੀਰ ਬਣਨ ਦਾ ਆਪਣਾ ਦਾਅਵਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।

ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਉਸ ਨੂੰ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਵਿਰੁੱਧ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਬਿਆਨਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਉਸ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੇ ਮਾਰਿਆ। ਦੂਜਾ ਦੋਸ਼ ਹੋਰ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਵਾਦਤ ਹੈ, ਜੋ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੰਨੇ ਉੱਤੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਵਜ਼ੀਰ ਬਣਿਆ, ਅਤੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਉਸ ਦਾ ਭਰਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 1846 ਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸੰਧੀ ਹੇਠ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਹਾਕਮ ਬਣਿਆ।

ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਉਸ ਭੂਮਿਕਾ ਕਰਕੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਰੋਤ ਉਸ ਨੂੰ 1839 ਤੋਂ 1843 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਕਤਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਯਾਨੀ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ।