ਡਬਲਯੂ.ਜੀ. ਓਸਬੋਰਨ

ਵਿਲੀਅਮ ਗੌਡੋਲਫ਼ਿਨ ਓਸਬੋਰਨ (29 ਮਾਰਚ 1804 ਤੋਂ 28 ਦਸੰਬਰ 1888) ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਅਫ਼ਸਰ ਸਨ ਜੋ 1836 ਤੋਂ 1841 ਤੱਕ ਭਾਰਤ ਦੇ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਲਾਰਡ ਆਕਲੈਂਡ ਦੇ ਮਿਲਟਰੀ ਸਕੱਤਰ ਅਤੇ ਏਡ-ਡੀ-ਕੈਂਪ ਰਹੇ। ਇਸ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦ ਕੋਰਟ ਐਂਡ ਕੈਂਪ ਆਫ਼ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਲੇਖਕ ਵਜੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ 1840 ਵਿੱਚ ਲੰਡਨ ਤੋਂ ਛਪੀ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕੋਲ 1838 ਵਿੱਚ ਗਏ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮਿਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਡਾਇਰੀ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ-ਏ-ਖ਼ਾਲਸਾ ਬਾਰੇ ਇਹ ਯੂਰਪੀ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।

ਉਹ ਕੌਣ ਸਨ। ਓਸਬੋਰਨ ਫ਼ਰਾਂਸਿਸ ਓਸਬੋਰਨ, ਪਹਿਲੇ ਬੈਰਨ ਗੌਡੋਲਫ਼ਿਨ, ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ ਅਤੇ ਲਾਰਡ ਆਕਲੈਂਡ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੈਸਟਮਿੰਸਟਰ ਸਕੂਲ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਜ਼ਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1835 ਵਿੱਚ 26ਵੀਂ ਫੁੱਟ ਵਿੱਚ ਐਨਸਾਈਨ ਦਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਉਹ 1842 ਵਿੱਚ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋਏ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਐਲਫ਼ਿੰਸਟਨ ਜੋੜ ਲਿਆ।

1838 ਦੇ ਮਿਸ਼ਨ। ਓਸਬੋਰਨ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮਈ 1838 ਵਿੱਚ ਸਰ ਵਿਲੀਅਮ ਮੈਕਨਾਟਨ ਦੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਗਏ ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਪੰਜਾਬ ਆਏ, ਅਤੇ ਮਈ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਅਦੀਨਾਨਗਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਗਰਮੀ ਦਾ ਮੌਸਮ ਕੱਟ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਡਾਇਰੀ 19 ਮਈ ਤੋਂ 13 ਜੁਲਾਈ 1838 ਤੱਕ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ 26 ਜੂਨ 1838 ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪੱਖੀ ਸੰਧੀ ਉੱਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕੀਤੇ। ਓਸਬੋਰਨ ਦਸੰਬਰ 1838 ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਆਏ, ਜਦੋਂ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ।

ਕਿਤਾਬ ਕੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮੁੱਢ ਅਤੇ ਉਭਾਰ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਡਾਇਰੀ, ਫਿਰ ਕੁਝ ਚਿੱਠੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਲਿਥੋਗ੍ਰਾਫ਼ ਤਸਵੀਰਾਂ ਹਨ ਜੋ ਓਸਬੋਰਨ ਨੇ ਆਪ ਬਣਾਈਆਂ। ਓਸਬੋਰਨ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾ ਪੜ੍ਹ ਸਕਦੇ ਸਨ ਨਾ ਲਿਖ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਦੇ ਜ਼ੋਰ, ਨਿੱਜੀ ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਹੌਸਲੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਤਾਕਤਵਰ ਰਾਜ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਾਕਮ ਵਜੋਂ ਨਰਮ ਅਤੇ ਰਹਿਮਦਿਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਬੇਵਫ਼ਾ ਅਤੇ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਵੀ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਕਦੇ ਸੁਣਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਜਾਨ ਲਈ ਹੋਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕਾਰਗਰ ਲੱਗੀ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫ਼ੌਜ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਪਰ ਹੋਰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ, ਅਤੇ ਉਹ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਕੀਰ ਅਜ਼ੀਜ਼ੁੱਦੀਨ, ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ, ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1836: ਲਾਰਡ ਆਕਲੈਂਡ ਦੇ ਮਿਲਟਰੀ ਸਕੱਤਰ ਅਤੇ ਏਡ-ਡੀ-ਕੈਂਪ ਬਣਦੇ ਹਨ।
• ਮਈ ਤੋਂ ਜੁਲਾਈ 1838: ਮੈਕਨਾਟਨ ਦੇ ਮਿਸ਼ਨ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ; ਡਾਇਰੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ।
• ਦਸੰਬਰ 1838: ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਲਈ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਨਾਲ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
• 1840: ਕਿਤਾਬ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਛਪਦੀ ਹੈ।

ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਓਸਬੋਰਨ ਦੇ ਪੰਨੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਤੇ ਫ਼ੌਜ ਬਾਰੇ ਹਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਵਿੱਚ ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਉਂਦਿਆਂ ਬੀ.ਜੇ. ਹਸਰਤ ਜੋੜਦੇ ਹਨ ਕਿ ਓਸਬੋਰਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਕੈਂਪ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਅਕੇਵੇਂ ਭਰੀ ਸੁਸਤੀ ਕੱਟਣ ਲਈ ਲਿਖੀ, ਪਰ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਅਸਲ ਮਕਸਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦ ਵੱਲ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਉਣ ਦੇ ਮੌਕੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਣਾ ਸੀ।