ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਸੰਧੀ (1846)

ਕੌਣ: ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਵੱਲੋਂ ਫ਼ਰੈਡਰਿਕ ਕਰੀ ਅਤੇ ਮੇਜਰ ਹੈਨਰੀ ਲਾਰੰਸ, ਜੋ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਹਾਰਡਿੰਜ ਵੱਲੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਸਾਢੇ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਟੋਲਾ: ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਾ ਲਾਲ ਸਿੰਘ, ਸਰਦਾਰ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ, ਸਰਦਾਰ ਛੱਤਰ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ, ਸਰਦਾਰ ਰਣਜੋਧ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ, ਦੀਵਾਨ ਦੀਨਾ ਨਾਥ ਅਤੇ ਫ਼ਕੀਰ ਨੂਰ-ਉਦ-ਦੀਨ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: 9 ਮਾਰਚ 1846 ਨੂੰ, ਸਭਰਾਓਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ, ਦਸਤਖ਼ਤ ਹੋਈ ਇਸ ਸੰਧੀ ਨੇ ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਬਿਆਸ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਜਲੰਧਰ ਦੁਆਬ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਿਲ੍ਹੇ, ਇਲਾਕੇ ਅਤੇ ਹੱਕ ਦੇ ਦਿੱਤੇ, ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ। ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਡੇਢ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦਾ ਹਰਜਾਨਾ ਮੰਗਿਆ। ਲਾਹੌਰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਭਰ ਸਕਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਦੀ ਥਾਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਮੇਤ ਬਿਆਸ ਅਤੇ ਸਿੰਧ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਾ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

• ਬਾਕਾਇਦਾ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਹੱਦ 25 ਬਟਾਲੀਅਨ ਪੈਦਲ, ਹਰ ਇੱਕ ਵਿੱਚ 800 ਬੰਦੇ, ਅਤੇ 12,000 ਘੋੜਸਵਾਰ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
• ਲਾਹੌਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਯੂਰਪੀ ਜਾਂ ਅਮਰੀਕੀ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਰਜ਼ਾਮੰਦੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਲਾਹੌਰ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਨਹੀਂ ਬਦਲ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ।
• ਸੰਧੀ ਨੇ ਜੰਮੂ ਦੇ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦ ਹਾਕਮ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤੇ ਜਾਣੇ ਸਨ। 16 ਮਾਰਚ 1846 ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸੰਧੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।
• 11 ਮਾਰਚ ਦੀਆਂ ਵਾਧੂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਨੇ 1846 ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਫ਼ੌਜ ਰੱਖੀ।

ਕਿੱਥੇ: ਲਾਹੌਰ, ਸਰਕਾਰ-ਏ-ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਸੰਧੀ ਨੇ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਬੱਚਾ ਤਾਂ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਇਲਾਕਾ ਖੋਹ ਲਿਆ, ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਹੱਦ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਆਪਣੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲੈਣ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੀਮਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਜਿਹੜੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਚਲੀ ਜਾਣਾ ਸੀ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਗਈ। ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ, 16 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਤੈਅ ਹੋਈ ਅਤੇ 26 ਦਸੰਬਰ 1846 ਨੂੰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹੋਈ ਭੈਰੋਵਾਲ ਦੀ ਸੰਧੀ ਨੇ ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਨੂੰ ਰਾਜ ਦੇ ਹਰ ਮਹਿਕਮੇ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਅਤੇ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਦਾ ਪੂਰਾ ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਇੱਕ ਰੀਜੈਂਸੀ ਕੌਂਸਲ ਬਣਾਈ ਜੋ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬਦਲੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਨੂੰ ਡੇਢ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਸਾਲਾਨਾ ਪੈਨਸ਼ਨ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸੋਲਾਂ ਸਾਲ ਦੇ ਹੋਣ ਤੱਕ, 4 ਸਤੰਬਰ 1854 ਤੱਕ ਚੱਲਣਾ ਸੀ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਇਸ ਨਤੀਜੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠਲਾ ਰਾਜ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਪੈਦਾ ਹੋਈ, ਉਸ ਨੇ 1848-49 ਦੀ ਦੂਜੀ ਅੰਗਰੇਜ਼-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਮਿਲਾਏ ਜਾਣ ਨੂੰ ਹਵਾ ਦਿੱਤੀ।