ਥਾਂ
ਕਾਬੁਲ, ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ
ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ, ਜਿੱਥੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਲਗਭਗ 1520 ਵਿੱਚ ਗਏ; ਇੱਥੋਂ ਦਾ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰਾ ਦਸਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤੋਂ ਘਟ ਕੇ ਲਗਭਗ ਸੌ ਦਾ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਰਤੇ ਪਰਵਾਨ ਇਸ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਚਾਲੂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ।
ਕਾਬੁਲ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਿੱਖ ਵਪਾਰੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਆਸਟਰੇਲੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਅਫ਼ੇਅਰਜ਼ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਕਾਬੁਲ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਲਗਭਗ 1520 ਦੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਕਿੰਨੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕਿੰਨੇ ਹਨ, ਇਹ ਗਿਣਨ ਵਾਲੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਟਾਈਮਜ਼ ਨੇ 1990ਵਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਲਗਭਗ 50 ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ 2018 ਵਿੱਚ 372 ਪਰਿਵਾਰ ਦੱਸੀ। ਏਐੱਫਪੀ ਨੇ ਜਨਵਰੀ 2022 ਵਿੱਚ 1970ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 1 ਲੱਖ ਸਿੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ, ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਬਾਰੇ ਵੀ, ਜੋ 2021 ਵਿੱਚ 240 ਅਤੇ ਉਸੇ ਮਹੀਨੇ ਲਗਭਗ 140 ਸਨ। ਯੂਕੇ ਹੋਮ ਆਫ਼ਿਸ ਦਾ ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 ਦਾ ਨੋਟ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ 2025 ਤੱਕ ਲਗਭਗ 100 ਰਹਿ ਗਏ ਸਨ।
ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ
- 1990ਵਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ: ਘਰੇਲੂ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜੰਗੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਕਾਬੁਲ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੱਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਟਾਈਮਜ਼ ਮੁਤਾਬਕ ਲੜਾਈ ਨੇ ਅੱਠਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਤ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤੇ, ਨਾਲ ਹੀ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਸਕੂਲ ਵੀ, ਜਿੱਥੇ 1,000 ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸਨ। ਤਾਲਿਬਾਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪੀਲੇ ਪੈਚ ਲਾਉਣੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਤੇ ਦੁਕਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਪੀਲੇ ਝੰਡੇ ਲਹਿਰਾਉਣੇ ਪੈਂਦੇ ਸਨ।
- 25 ਮਾਰਚ 2020: ਬੰਦੂਕਧਾਰੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ੋਰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹਰ ਰਾਏ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਅਲ ਜਜ਼ੀਰਾ ਨੇ 25 ਮੌਤਾਂ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਦਿੱਤੀ। ਆਈਐੱਸਆਈਐੱਲ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲਈ, ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸੂਤਰਾਂ ਨੇ ਹੱਕਾਨੀ ਨੈੱਟਵਰਕ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ, ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਲਈ ਜਾ ਰਹੇ ਜਲੂਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਧਮਾਕਾ ਹੋਇਆ। ਹਰ ਰਾਏ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ।
- ਅਗਸਤ 2021: ਤਾਲਿਬਾਨ ਮੁੜ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਜਲਾਵਤਨ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹੀ ਵੀਜ਼ੇ ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਲਈ ਅਰਜ਼ੀ ਦੇਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਨਹੀਂ। ਆਖ਼ਰੀ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪਰਿਵਾਰ “ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਕਰਕੇ” ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।
- 18 ਜੂਨ 2022: ਬਾਗ਼-ਏ-ਬਾਲਾ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਰਤੇ ਪਰਵਾਨ ਉੱਤੇ ਧਮਾਕਾ ਅਤੇ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਹੋਈ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਅੰਦਰ ਲਗਭਗ 30 ਲੋਕ ਸਨ। ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਆਦਮੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਤਾਲਿਬਾਨ ਲੜਾਕਾ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਸੱਤ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ; ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਆਗੂ ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨੇ ਇੱਕ ਸ਼ਰਧਾਲੂ, ਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਗ਼ਜ਼ਨੇਚੀ, ਅਤੇ ਗੇਟ ਦੇ ਇੱਕ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਦਾ ਨਾਂ ਲਿਆ। ਇਸਲਾਮਿਕ ਸਟੇਟ ਨੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲਈ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਪੈਗ਼ੰਬਰ ਦੀ ਤੌਹੀਨ ਦਾ ਬਦਲਾ ਹੈ।
- ਅਕਤੂਬਰ 2025: ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਵਫ਼ਦ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਤਾਲਿਬਾਨ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ, ਹੋਮ ਆਫ਼ਿਸ ਦਾ ਨੋਟ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।
ਅੱਜ: ਕਰਤੇ ਪਰਵਾਨ, ਜੋ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮੁਤਾਬਕ ਲਗਭਗ 60 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣਿਆ ਸੀ, ਕਾਬੁਲ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਗਿਆ ਆਖ਼ਰੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ। ਪੰਥ ਲਈ ਕਾਬੁਲ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ, ਜੋ ਹੁਣ ਲਗਭਗ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।
ਸਰੋਤ
- A precarious state: the Sikh community in Afghanistan, Australian Institute of International Affairs. internationalaffairs.org.au
- No home for Afghanistan's Sikhs (Los Angeles Times, 15 Sep 2018), Gulf News. gulfnews.com
- Solidarity with Sikhs in Afghanistan after massacre (26 Mar 2020), Al Jazeera. aljazeera.com
- Afghanistan's last Sikhs in a dilemma: to stay or leave (AFP, 20 Jan 2022), Al Jazeera. aljazeera.com
- Deadly attack on Sikh temple in Kabul leaves community in fear (18 Jun 2022), Al Jazeera. aljazeera.com
- Islamic State claims responsibility for Kabul gurudwara attack (19 Jun 2022), The Week. theweek.in
- Country policy and information note: fear of the Taliban, Afghanistan (February 2026), UK Home Office. gov.uk