ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ
ਮਿਰਜ਼ਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਅਹਿਮਦ
ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਦੇ ਕਾਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮਦੀਆ ਲਹਿਰ ਦਾ ਬਾਨੀ। 1895 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਸਤ ਬਚਨ ਲਿਖੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਨ; ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ।
ਮਿਰਜ਼ਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਅਹਿਮਦ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕਾਦੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਅਹਿਮਦੀਆ ਲਹਿਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਉਹ ਪੰਥ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਜੀਵਨ ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ, ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ, ਈਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰਾਂ ਸਭ ਪੈਰੋਕਾਰ ਜੋੜਨ ਲਈ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਸਿੱਧਾ ਵਾਹ 1895 ਵਿੱਚ ਪਿਆ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਇਸਲਾਮ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਸੀ।
ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ। ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ 13 ਫ਼ਰਵਰੀ 1835 ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਵੇਲੇ ਕਾਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਅਹਿਮਦੀਆ ਲਹਿਰ ਦੀ ਇੱਕ ਤਵਾਰੀਖ਼ 1836 ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਦਾ ਨੋਟ 1835 ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਮੁਰਤਜ਼ਾ ਨੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਾਰਸਾਂ ਹੇਠ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ, ਜਿਸ ਨੇ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਸਰਦਾਰੀ ਦੀਆਂ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਈਆਂ ਸਨ, ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਪੁਸ਼ਤੈਨੀ ਜਾਗੀਰਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ।
ਲਹਿਰ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਉਸ ਨੇ 1880 ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਛਾਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ 1889 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਬੈਅਤ (ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਦੀ ਸਹੁੰ) ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਪਹਿਲੀ ਬੈਅਤ, ਜੋ ਚਾਲੀ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੇ ਕੀਤੀ, 23 ਮਾਰਚ 1889 ਨੂੰ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। 1891 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਮਸੀਹਾ ਅਤੇ ਮਹਿਦੀ ਦੱਸਿਆ, ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਉਲਮਾ ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋ ਗਏ। ਉਸ ਦੀ 26 ਮਈ 1908 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋਈ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਅੰਦਾਜ਼ਨ 4 ਲੱਖ ਸਨ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਅੱਗੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵੰਡ ਮਗਰੋਂ ਲਹਿਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਰਬਵਾਹ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ।
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵਾਹ ਨੂੰ 1895 ਦਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਝਗੜੇ ਦਾ ਸਿਖ਼ਰ ਸੀ। ਸਵਾਮੀ ਦਯਾਨੰਦ ਦਾ ਸਤਿਆਰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੜ੍ਹ ਕੇ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਸਮੇਤ ਹਰ ਧਰਮ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦਾ ਮਕਸਦ ਦਯਾਨੰਦ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਦੇਣਾ, ਦੰਦ-ਕਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਤੱਥਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਨਾ ਅਤੇ, ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ, ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰ ਕੇ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਨ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਵੱਲ ਖਿੱਚਣਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਕੀਨ ਦਿਵਾਉਣਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਮਸੀਹਾ ਹੈ। ਲਾਹੌਰੀ ਅਹਿਮਦੀਆ ਲਹਿਰ ਦੀ ਆਪਣੀ ਤਵਾਰੀਖ਼ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਨਾਂ ਸਤ ਬਚਨ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ 30 ਸਤੰਬਰ 1895 ਨੂੰ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਗਿਆ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਕੋਲ ਸਾਂਭੇ ਚੋਲੇ ਉੱਤੋਂ ਗਿਲਾਫ਼ ਲੁਹਾਏ, ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਕੁਰਾਨ ਦੀਆਂ ਆਇਤਾਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ। ਉਸ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਇਹ ਲਹਿਰ ਦਾ ਆਪਣਾ ਬਿਆਨ ਹੈ, ਕੋਈ ਆਜ਼ਾਦ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰਵਾਇਤੀ ਸਿੱਖ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਏ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਦਲੀਲਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਦੇ ਰਸਾਲੇ ਭਾਰਤ ਸੁਧਾਰ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਣ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ।
ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ
- 23 ਮਾਰਚ 1889: ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਬੈਅਤ।
- 1891: ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਮਸੀਹਾ ਅਤੇ ਮਹਿਦੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ; ਕਾਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਸਾਲਾਨਾ ਇਕੱਠ।
- 30 ਸਤੰਬਰ 1895: ਚੋਲੇ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- 26 ਮਈ 1908: ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਮੌਤ।
ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਅਹਿਮਦੀਆ ਲਹਿਰ ਦੇ ਬਾਨੀ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਥ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਸਤ ਬਚਨ ਵਾਲੀ ਘਟਨਾ ਕਰਕੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਇਸਲਾਮ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਕੋਸ਼ਿਸ਼, ਜਿਸ ਦਾ ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ।
ਸਰੋਤ
- Ahmadiyah Movement, Encyclopaedia of Sikhism (Punjabi University, Patiala). eos.learnpunjabi.org
- Ghulam Murtaza, Mirza, Encyclopaedia of Sikhism (Punjabi University, Patiala). eos.learnpunjabi.org
- The Lahore Ahmadiyya Movement, ch. 1 (birth year, with the publisher's note on 1835), Ahmadiyya Anjuman Isha'at-i-Islam Lahore (muslim.org). muslim.org
- The Lahore Ahmadiyya Movement, ch. 6 (the 1895 visit to Dera Baba Nanak and Sat Bachan; the movement's own account), Ahmadiyya Anjuman Isha'at-i-Islam Lahore (muslim.org). muslim.org
- Mirza Ghulam Ahmad (used for the Sialkot years, the 1889 pledge at Ludhiana, the death date and the follower estimate; nothing better loaded), Wikipedia. en.wikipedia.org