ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ
ਪਤਵੰਤ ਸਿੰਘ
ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 31 ਸਾਲ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਰਸਾਲੇ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਕੀਤੀ, ਫਿਰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦ ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ (1989) ਅਤੇ ਦ ਸਿੱਖਸ (1999) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਅਗਸਤ 2009 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋਇਆ।
ਪਤਵੰਤ ਸਿੰਘ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 1925 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਇੱਕ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਖ ਮਾਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਾਮ ਕਮਾਇਆ। 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੰਬਈ ਵਿੱਚ ਰਸਾਲੇ ਛਾਪਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਫ਼ਰਮ ਖੜ੍ਹੀ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ 1957 ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ, ਪਲਾਨਿੰਗ ਅਤੇ ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਆਰਟਸ ਦਾ ਰਸਾਲਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ 1988 ਤੱਕ 31 ਸਾਲ ਚਲਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। 1962 ਵਿੱਚ ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਮੁੜ ਆਏ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਟਿੱਪਣੀ ਵੱਲ ਮੁੜ ਪਏ। 1974 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਉਸਾਰੀ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰੇ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰੇ (ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ)।
1984 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਸਿੱਖ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵੱਲ ਮੋੜ ਲਈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਪੰਜਾਬ: ਦ ਫ਼ੇਟਲ ਮਿਸਕੈਲਕੂਲੇਸ਼ਨ (1985) ਨਾਲ ਹੋਈ; ਇਸ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਆਪਣੇ ਲਿਖੇ ਇੱਕ ਲੇਖ ਨਾਲ ਕੀਤੀ (ਸਿੱਖਨੈੱਟ)। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਧਿਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ “ਸਿੱਖ ਕੱਟੜਪੰਥੀ” ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਚੋਲਗੀ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ; ਬਾਕੀ ਜਿਹੜੇ ਸਰੋਤ ਵੇਖੇ ਗਏ ਉਹ ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
ਸਿੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ
- ਦ ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ (1989), ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਬਾਰੇ, ਜੋ ਸਿੱਖੀ ਬਾਰੇ ਗ਼ਲਤਫ਼ਹਿਮੀਆਂ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਲਿਖੀ ਗਈ (ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ)।
- ਗੁਰਦੁਆਰਾਜ਼ ਇਨ ਇੰਡੀਆ ਐਂਡ ਅਰਾਊਂਡ ਦ ਵਰਲਡ (1992)।
- ਆਫ਼ ਡ੍ਰੀਮਜ਼ ਐਂਡ ਡੀਮਨਜ਼ (1994), ਯਾਦਾਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ।
- ਦ ਸਿੱਖਸ (1999), ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੱਜ ਤੱਕ ਦਾ ਸਰਵੇਖਣ, ਜੋ 1999 ਵਿੱਚ ਲੰਡਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਤੇ 2000 ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ। ਸਿੱਖਨੈੱਟ ਇਸ ਨੂੰ ਬੈਸਟ ਸੈਲਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।
- ਗਾਰਲੈਂਡ ਅਰਾਊਂਡ ਮਾਈ ਨੈੱਕ (2001), ਹਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਸੇਖੋਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਲਿਖੀ, ਭਗਤ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ।
- ਐਂਪਾਇਰ ਆਫ਼ ਦ ਸਿੱਖਸ: ਦ ਲਾਈਫ਼ ਐਂਡ ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਜਯੋਤੀ ਐੱਮ. ਰਾਏ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਕਿਤਾਬ, ਜੋ ਜੂਨ 2009 ਵਿੱਚ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਹੋਈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਗਸਤ 2009 ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਨਾਲ 84 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ (ਸਿੱਖਨੈੱਟ)। ਦਿਨ ਬਾਰੇ ਸਰੋਤ ਇੱਕ ਮਤ ਨਹੀਂ: ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ 8 ਅਗਸਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੁਟੀਅਨਜ਼ ਟਰੱਸਟ 7 ਅਗਸਤ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਥ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੇ ਪਾਠਕ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਦ ਸਿੱਖਸ ਰਾਹੀਂ ਜੁੜੇ। ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਲਈ ਅਤੇ 1974 ਦੀ ਉਸ ਸੰਸਥਾ ਲਈ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਸਰੋਤ
- Patwant Singh, Wikipedia. en.wikipedia.org
- Patwant Singh passes away (SikhNet news item, August 2009), SikhNet. sikhnet.com
- Patwant Singh 1925-2009, The Lutyens Trust. lutyenstrust.org.uk