ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਰਾਠੇ

ਇਹ ਕੀ ਸੀ: ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਮਰਾਠੇ ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਤਾਕਤ ਦੇ ਖ਼ਲਾਅ ਨੂੰ ਭਰਨ ਲਈ ਫੈਲੇ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਚੜ੍ਹਤ ਉੱਤੇ ਸਨ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵਾਹ ਪਿਆ, ਜੋ ਹਾਲੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਜੂਝ ਰਹੇ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਉਹ 1758 ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਤਾਕਤ ਬਣੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦਿੱਲੀ ਤੇ ਦੁਆਬੇ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਗੁਆਂਢੀ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਰਹੇ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ।

1758 ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ: ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁੱਰਾਨੀ ਦੇ ਚੌਥੇ ਹਮਲੇ (ਨਵੰਬਰ 1756 ਤੋਂ ਅਪ੍ਰੈਲ 1757) ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੈਮੂਰ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਵਾਇਸਰਾਏ ਵਜੋਂ ਛੱਡਿਆ। ਜਲੰਧਰ ਦੁਆਬ ਦੇ ਫ਼ੌਜਦਾਰ ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ਨੂੰ ਤੈਮੂਰ ਨੇ ਤੰਗ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮਦਦ ਮੰਗੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਮਦਦ ਨਾਲ ਦਸੰਬਰ 1757 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਇੱਕ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਹਰਾ ਹੀ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਯਕੀਨ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕਿ ਸਿੱਖ ਕਾਫ਼ੀ ਹੋਣਗੇ, ਉਸ ਨੇ ਜਨਵਰੀ 1758 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਰਘੁਨਾਥ ਰਾਓ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਹਰ ਦਿਨ ਦੇ ਕੂਚ ਲਈ 1,00,000 ਰੁਪਏ ਅਤੇ ਹਰ ਠਹਿਰਾਅ ਲਈ 50,000 ਰੁਪਏ ਦੇਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ। 8 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਰਘੁਨਾਥ ਰਾਓ ਸਰਹਿੰਦ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਉਸ ਨਾਲ ਆ ਰਲੇ। ਸਰਹਿੰਦ 21 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲੁੱਟਿਆ ਗਿਆ। ਸਾਥੀਆਂ ਦਾ ਲੁੱਟ ਦੇ ਮਾਲ ਪਿੱਛੇ ਝਗੜਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ਨੇ ਸੁਲ੍ਹਾ ਕਰ ਲਈ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਪੜਾਅ ਅੱਗੇ ਤੁਰਨ ਲਈ ਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 20 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਲੈ ਲਿਆ। ਰਘੁਨਾਥ ਰਾਓ ਨੇ ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ਨੂੰ ਗਵਰਨਰ ਬਣਾਇਆ, ਅਟਕ ਅਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਵਿੱਚ ਛੋਟੀਆਂ ਫ਼ੌਜੀ ਟੁਕੜੀਆਂ ਛੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਪਰਤ ਗਿਆ।

ਆਗੂ, ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ: 1758 ਵਿੱਚ ਰਘੁਨਾਥ ਰਾਓ। ਨਵੰਬਰ 1784 ਤੋਂ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਮਹਾਦਜੀ ਸਿੰਧੀਆ, 12 ਫ਼ਰਵਰੀ 1794 ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੌਲਤ ਰਾਓ ਸਿੰਧੀਆ। 1801 ਤੱਕ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਜਨਰਲ ਪੇਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉੱਤਰੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲਦਾ ਸੀ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• ਨਵੰਬਰ 1759: ਦੁੱਰਾਨੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੰਜਵੇਂ ਹਮਲੇ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਰਾਠਾ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਸਫ਼ਾਇਆ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਨਵਰੀ 1761 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਪਾਣੀਪਤ ਦੀ ਤੀਜੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਰਾਠਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ।
• 4 ਫ਼ਰਵਰੀ 1765: ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ 15,000 ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਬਾਹਰ ਭਰਤਪੁਰ ਦੇ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਰੋਹੀਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਮਰਾਠਾ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵੀ ਕਿਰਾਏ ਉੱਤੇ ਲਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਮਰਾਠਾ ਕਮਾਂਡਰ ਮਲਹਾਰ ਰਾਓ ਨੇ ਰੋਹੀਲਿਆਂ ਨਾਲ ਗੁਪਤ ਸੌਦਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਜਿੱਤ ਨੂੰ ਅਜਾਈਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
• 9 ਮਈ 1785: ਮਹਾਦਜੀ ਸਿੰਧੀਆ ਦੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸੰਧੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾਲਾਨਾ 10 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੀਆਂ ਜਾਗੀਰਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਬਸ਼ਰਤੇ ਉਹ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਦੁਆਬੇ ਵਿੱਚ ਰਾਖੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਛੱਡ ਦੇਣ। ਇਹ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਚੱਲੀ।
• 1801: ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਮੁਹਿੰਮਬਾਜ਼ ਜਾਰਜ ਥਾਮਸ ਵਿਰੁੱਧ ਪੇਰੋਂ ਤੋਂ ਮਦਦ ਮੰਗੀ। ਥਾਮਸ ਨੇ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪੇਰੋਂ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਚੁੱਭਣ ਲੱਗੀਆਂ।
• 1 ਨਵੰਬਰ 1803: ਦੌਲਤ ਰਾਓ ਸਿੰਧੀਆ ਲਸਵਾੜੀ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਨੇੜਲੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।
• 1805 ਤੋਂ 1806: ਜਸਵੰਤ ਰਾਓ ਹੋਲਕਰ ਭੱਜ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਆ ਗਿਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਖ਼ਰੀ ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਚੋਲਗੀ ਕਰਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ। 1 ਅਤੇ 11 ਜਨਵਰੀ 1806 ਦੀਆਂ ਸੰਧੀਆਂ ਨੇ ਹੋਲਕਰ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ।

ਅੱਜ ਦੀ ਸਥਿਤੀ: ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ 1770 ਤੱਕ ਸਿੱਖ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਲਕ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਜਦਕਿ ਮਰਾਠੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਤਾਕਤਵਰ ਹਸਤੀ ਵਜੋਂ ਮੁੜ ਉੱਭਰ ਆਏ ਸਨ। 1803 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਮਰਾਠਿਆਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ 1806 ਉੱਤੇ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।