ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ
ਜੰਮੂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਦੇਵ
ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਜੰਮੂ ਦਾ ਡੋਗਰਾ ਹਾਕਮ, ਜੋ ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਨੂੰ ਖ਼ਿਰਾਜ ਦਿੰਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਗੱਦੀ ਦੇ ਝਗੜੇ ਨੇ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ ਅਤੇ ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ ਨੂੰ ਜੰਮੂ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਵੱਲ ਖਿੱਚ ਲਿਆ।
ਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਦੇਵ ਨੇ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੰਮੂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜੀ ਹਾਕਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਨੇ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਓਂ ਘੜ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਪੰਥ ਦੀ ਕੋਈ ਹਸਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਥੇ ਇਸ ਕਰਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਝਗੜੇ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪੀੜ੍ਹੀ ਪਹਿਲਾਂ ਮਿਸਲਾਂ ਨੂੰ ਜੰਮੂ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਦਾਦੇ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ ਅਤੇ ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ।
ਰਾਜ-ਕਾਲ। ਸਰੋਤ ਉਸ ਦੀਆਂ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਮਤ ਨਹੀਂ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ 1733 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਧਰੁਵ ਦੇਵ ਦੀ ਥਾਂ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਿਆ, ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ 1735 ਤੋਂ 1747 ਤੱਕ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦਾ ਭਰਾ ਘਨਸਾਰ ਦੇਵ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਪਾਠ ਵਿੱਚ 1781 ਅਤੇ ਇਨਫ਼ੋਬਾਕਸ ਵਿੱਚ 4 ਅਪ੍ਰੈਲ 1782 ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਲਾਈਵ ਹਿਸਟਰੀ ਇੰਡੀਆ ਉਸ ਦਾ ਰਾਜ 1733 ਤੋਂ 1781 ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਡੋਗਰਾ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦਾ ਨਾਜ਼ਮ (ਗਵਰਨਰ) ਸੀ, ਕਿ ਜੰਮੂ ਦਾ ਅਸਰ ਚਨਾਬ ਅਤੇ ਰਾਵੀ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਹੋਰ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਬਾਹਰੋਂ ਆ ਕੇ ਵਸਣ ਵਾਲੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਜੰਮਦਿਆਂ ਮਾਰਨ ਦੀ ਰੀਤ ਅਤੇ ਸਤੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਿੱਧੀ ਮਨਾਹੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਮਿਸਾਲ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਕਿ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੇ 1780 ਦੇ ਇੱਕ ਡਿਸਪੈਚ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਨਸਾਫ਼ਪਸੰਦ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਮਿਹਰਬਾਨ ਆਖਿਆ। ਲਾਈਵ ਹਿਸਟਰੀ ਇੰਡੀਆ ਉਸ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹਾਕਮ ਠਹਿਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਮੀਆਂ ਮੋਟਾ ਅਸਲ ਤਾਕਤ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਕਿ 1779 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਲਗਭਗ 20,000 ਬੰਦਿਆਂ ਨਾਲ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਮਿਸਲਾਂ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਨੇ ਜੰਮੂ ਨੂੰ ਲੁੱਟ ਕੇ ਖ਼ਿਰਾਜ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਬਣਾ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ 1770 ਵਿੱਚ ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ ਨੇ ਰਣਜੀਤ ਦੇਵ ਨੂੰ ਧਮਕਾਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਖ਼ਿਰਾਜ ਦੇ ਕੇ ਸੁਲ੍ਹਾ ਖ਼ਰੀਦ ਲਈ। 1773 ਦੀ ਸਿਆਲਕੋਟ ਮੁਹਿੰਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜੰਮੂ ਵੱਲ ਰੁਖ਼ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਰਣਜੀਤ ਦੇਵ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਮੰਨ ਲਈ।
ਰਣਜੀਤ ਦੇਵ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਉਸ ਦਾ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ ਦਲੇਲ ਸਿੰਘ ਗੱਦੀ ਸੰਭਾਲੇ। ਉਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਬ੍ਰਿਜ ਰਾਜ ਦੇਵ ਨੇ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ ਅਤੇ ਜੈ ਸਿੰਘ ਕਨ੍ਹੱਈਆ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਨਾਲ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਜਦਕਿ ਰਣਜੀਤ ਦੇਵ ਨੇ ਭੰਗੀਆਂ ਨੂੰ ਸੱਦਿਆ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਆਪਣੀ ਬੰਦੂਕ ਫਟ ਜਾਣ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਨਲੇਵਾ ਜ਼ਖ਼ਮ ਲੱਗੇ। ਇਸ ਦਾ ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਲੇਖ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਇਸੇ ਝਗੜੇ ਵਿੱਚ ਜੰਮੂ ਵਿਖੇ 1774 ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ; ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੈ ਸਿੰਘ ਕਨ੍ਹੱਈਆ ਵੱਲੋਂ ਰਿਸ਼ਵਤ ਦੇ ਕੇ ਖ਼ਰੀਦੇ ਇੱਕ ਅੰਗ-ਰੱਖਿਅਕ ਨੇ ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰੀ। ਲੜਾਈ ਦੇ ਸਾਲ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸਰੋਤ ਵੱਖ ਹਨ: ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦਾ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਲੇਖ ਇਸ ਨੂੰ 1770 ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਲੇਖ ਅਤੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ 1774 ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ 23 ਦਿਨ ਦੀ ਖੜੋਤ ਮਗਰੋਂ ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਣਜੀਤ ਦੇਵ ਨੇ ਬ੍ਰਿਜ ਰਾਜ ਦੇਵ ਨਾਲ ਸਾਲਾਨਾ 125,000 ਰੁਪਏ ਖ਼ਿਰਾਜ ਦੇਣ ਬਾਰੇ ਸਹਿਮਤੀ ਕਰ ਲਈ। ਬ੍ਰਿਜ ਰਾਜ ਦੇਵ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਨਾਲ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਿਆ।
ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ
- 1770 ਤੋਂ 1773: ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ ਨੂੰ ਖ਼ਿਰਾਜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।
- 1770 ਜਾਂ 1774: ਜੰਮੂ ਦੀ ਲੜਾਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜਾਨ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
- 1781 ਜਾਂ 1782: ਮੌਤ; ਬ੍ਰਿਜ ਰਾਜ ਦੇਵ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਦਾ ਹੈ।
ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਥ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਹ ਰਾਜਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਗੱਦੀ ਦੇ ਝਗੜੇ ਨੇ ਮਿਸਲਾਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਜਾਨ ਲੈ ਲਈ।
ਸਰੋਤ
- Ranjit Dev (used for the reign, the tribute and the 1774 settlement; nothing better loaded on his own life), Wikipedia. en.wikipedia.org
- Battle of Jammu (1774), Wikipedia. en.wikipedia.org
- Jhanda Singh Bhangi, Wikipedia. en.wikipedia.org
- Charhat Singh (d. 1770), Encyclopaedia of Sikhism (Punjabi University, Patiala). eos.learnpunjabi.org
- Jhanda Singh (d. 1774), Encyclopaedia of Sikhism (Punjabi University, Patiala). eos.learnpunjabi.org
- Mubarak Mandi, once Jammu's grand palace, Live History India. livehistoryindia.com