ਫੂਲਕੀਆਂ ਮਿਸਲ

ਫੂਲਕੀਆਂ ਮਿਸਲ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਮਿਸਲ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮਾਲਵੇ ਵਿੱਚ ਫੂਲ ਦੇ ਘਰਾਣੇ ਤੋਂ ਉੱਠੀਆਂ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰੀਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਪਟਿਆਲਾ, ਨਾਭਾ ਅਤੇ ਜੀਂਦ ਦੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨਿਕਲੀਆਂ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਨੂੰ ਮਿਸਲ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, “ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਬਾਕੀ ਗਿਆਰਾਂ ਵਾਂਗ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ”।

ਮੁੱਢ: ਫੂਲ (1627 ਤੋਂ 1689) ਸਿੱਧੂ ਜੱਟ ਭਾਈ ਰੂਪ ਚੰਦ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਫੂਲ ਪਿੰਡ ਵਸਾਇਆ ਅਤੇ 28 ਜਨਵਰੀ 1689 ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ। ਪਰੰਪਰਾ ਉਸ ਦੇ ਘਰਾਣੇ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦੀਆਂ ਐਂਟਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਹੈ: ਇੱਕ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲੇ, ਦੂਜੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤਿਲੋਕ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਨੇ ਨਾਭਾ ਅਤੇ ਜੀਂਦ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਨੇ ਪਟਿਆਲਾ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ।

ਸਰਦਾਰ ਅਤੇ ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ (1691 ਤੋਂ 1765) ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਕੂਮਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਰਦਾਰ ਬਣੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1763 ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿੱਚ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਇਆ। ਮਾਰਚ 1748 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨੂਪੁਰ ਵਿਖੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ। 1762 ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਵੇਲੇ ਉਹ ਨਿਰਪੱਖ ਰਹੇ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰੌਤੀ ਲਈ ਲਾਹੌਰ ਲੈ ਗਿਆ। ਦੁਰਾਨੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ 1765 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਹਿੰਦ ਦਾ ਹਾਕਮ ਪੱਕਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ 7 ਅਗਸਤ 1765 ਨੂੰ ਹੋਈ।
• ਨਾਭਾ ਦੇ ਹਮੀਰ ਸਿੰਘ 1764 ਵਿੱਚ ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਜਿੱਤ ਵਿੱਚ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਜੀਂਦ ਦੇ ਗਜਪਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਰਹੇ।
• 1809: ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸੰਧੀ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਤਲੁਜ ਉੱਤੇ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਰਿਆ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਦੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਈ।
• 1857: ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਕੇ. ਸੀ. ਯਾਦਵ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਟਿਆਲਾ, ਨਾਭਾ ਅਤੇ ਜੀਂਦ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਲੀਲ ਹੈ ਕਿ ਆਮ ਸਿੱਖ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਨਹੀਂ ਸਨ।
• 1948: ਪਟਿਆਲਾ, ਨਾਭਾ ਅਤੇ ਜੀਂਦ ਨੂੰ ਪੰਜ ਹੋਰ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੈਪਸੂ, ਯਾਨੀ ਪਟਿਆਲਾ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਰਿਆਸਤੀ ਸੰਘ, ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਹ 5 ਮਈ 1948 ਨੂੰ ਬਣਿਆ, 15 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਸਰਦਾਰ ਪਟੇਲ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਰਾਜਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਯਾਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਨ ਅਤੇ ਰਾਜਧਾਨੀ ਪਟਿਆਲਾ ਸੀ।
• 1 ਨਵੰਬਰ 1956: ਪੈਪਸੂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਗਿਆ।

ਅੱਜ ਦੀ ਸਥਿਤੀ: ਫੂਲਕੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਹੁਣ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਲਾਕਾ 1948 ਵਿੱਚ ਪੈਪਸੂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ 1956 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ।