ਘਟਨਾ
ਕੋਹਿਨੂਰ ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ
ਜੂਨ 1813 ਵਿੱਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਜਲਾਵਤਨ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਤੋਂ ਕੋਹਿਨੂਰ ਲੈ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਇਹ ਹੀਰਾ 1849 ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਤੱਕ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਕੋਲ ਰਿਹਾ।
ਕੌਣ: ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ; ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ, ਜਲਾਵਤਨ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਹਾਕਮ ਜਿਸ ਕੋਲ ਕੋਹਿਨੂਰ ਸੀ; ਅਤੇ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਫ਼ਾ ਬੇਗਮ। ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਸੂਰੀ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਮੁਤਾਬਕ, ਜਿਵੇਂ ਡਾਅਨ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਫ਼ਕੀਰ ਅਜ਼ੀਜ਼ੁੱਦੀਨ ਨੇ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਦੀ ਮਦਦ ਸਿਰਫ਼ ਤਾਂ ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਜੇ ਹੀਰਾ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।
ਕੀ ਹੋਇਆ: ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਮੁਤਾਬਕ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਨੇ 1809 ਵਿੱਚ ਕਾਬੁਲ ਛੱਡਿਆ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਸ਼ਾਹ ਮਹਿਮੂਦ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜਵਾਹਰਾਤ ਲੈ ਗਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਹਿਨੂਰ ਵੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਅਟਕ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਵਫ਼ਾ ਬੇਗਮ ਲਾਹੌਰ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਛੁਡਵਾਉਣ ਦੇ ਬਦਲੇ ਹੀਰਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦੇਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੋਚੀ ਗੇਟ ਅੰਦਰ ਮੁਬਾਰਕ ਹਵੇਲੀ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ। ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਸੌਦੇ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਇਹ ਆਖ ਕੇ ਕਿ ਹੀਰਾ ਕੰਧਾਰ ਵਿੱਚ ਗਿਰਵੀ ਪਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪੁਖਰਾਜ ਦੇਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਮਗਰੋਂ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਮੁਤਾਬਕ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਹ ਦਿਨ ਮੰਗੇ ਅਤੇ 7 ਜੂਨ 1813 ਨੂੰ ਹੀਰਾ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ। ਡਾਅਨ ਦੇ ਮਜੀਦ ਸ਼ੇਖ਼, ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਸੂਰੀ ਅਤੇ ਹੈਨਰੀ ਪ੍ਰਿੰਸੇਪ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ, 1 ਜੂਨ 1813 ਦੱਸਦੇ ਹਨ: ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਦੇਰ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਦੋਵੇਂ ਜਣੇ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਘੰਟਾ ਚੁੱਪ ਬੈਠੇ ਰਹੇ, ਫਿਰ ਇੱਕ ਖੁਸਰਾ ਕੱਪੜੇ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਲਪੇਟਾ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੀਰਾ ਸੀ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਹ ਲਿਆ ਅਤੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਡਾਇਰੀ ਮੁਤਾਬਕ ਉਸ ਨੇ ਹੀਰਾ ਤਾਂ ਹੀ ਦਿੱਤਾ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਬਿਆਨ ਹੈ।
ਕਿੱਥੇ: ਲਾਹੌਰ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਕੋਹਿਨੂਰ ਸਿੱਖ ਦਰਬਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਗਹਿਣਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਸ ਮੌਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬਾਂਹ ਉੱਤੇ ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ। ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ 1839 ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਵਾਲੇ ਮਿਸਰ ਬੇਲੀ ਰਾਮ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਨਵਰੀ 1841 ਵਿੱਚ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਡੋਗਰਾ ਨੇ ਇਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ। ਇਹ ਰਾਜ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਚਲਾ ਗਿਆ। 29 ਮਾਰਚ 1849 ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋਈ, ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਰਜ ਕਰਨ ਮੁਤਾਬਕ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਹ ਹੀਰਾ ਸੌਂਪਿਆ, ਅਤੇ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਮੁਤਾਬਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਫਿਰ ਇਹ ਮਹਾਰਾਣੀ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਲੌਗਿਨ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਕੇ, 1849 ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ: ਇਹ ਹੀਰਾ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਵੱਲੋਂ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ ਜਾਣਾ ਸੀ।
ਟਾਈਮਲਾਈਨ ’ਤੇ ਪੜ੍ਹੋਇਸਦੇ ਕਨੈਕਸ਼ਨ ਵੇਖੋ
ਸਰੋਤ
- Harking Back: Afghan ruler and fatal trail of a cursed diamond, by Majid Sheikh, Dawn, 13 September 2020. dawn.com
- How the famed Koh-i-Noor kept changing hands, The Tribune, June 2023. tribuneindia.com
- Ranjit Singh (1780-1839), The Encyclopaedia of Sikhism (ed. Harbans Singh), Punjabi University, Patiala. eos.learnpunjabi.org
- The Fall of the Kingdom of the Punjab, chapters 2, 3 and 11, Khushwant Singh, Orient Longmans 1962 (Penguin India digital edition 2014). apnaorg.com
- Koh-i-Noor (last resort for the 1849 clause, which cites Login p. 126), Wikipedia. en.wikipedia.org