ਜਮਰੌਦ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ

ਕੌਣ: ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ, ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦ ਉੱਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਸਿਰਮੌਰ ਜਰਨੈਲ; ਜਮਰੌਦ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਤਾਇਨਾਤ ਫ਼ੌਜ; ਅਤੇ ਵਜ਼ੀਰ ਅਕਬਰ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਅਫ਼ਗਾਨ ਫ਼ੌਜ। ਕਾਬੁਲ ਦੇ ਹਾਕਮ ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੁਆਫ਼ੀ ਭੇਜੀ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਹ ਕੀਤਾ (ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ)।

ਕੀ ਹੋਇਆ: 1836 ਵਿੱਚ ਨਲੂਆ ਨੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਖ਼ੈਬਰ ਦੱਰੇ ਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਜਮਰੌਦ ਵਿਖੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਵਾਇਆ। 30 ਅਪ੍ਰੈਲ 1837 ਨੂੰ ਅਕਬਰ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗਾਨ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੇ ਬਿਆਨ ਮੁਤਾਬਕ ਅਕਬਰ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਨਾ ਵੇਖੀ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਰੱਖਿਆ-ਕੰਧਾਂ ਢਾਹੁਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਨਲੂਆ ਨੇ ਧਾਵਾ ਬੋਲਿਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਜੜ ਪੈ ਗਈ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁੜ ਸੰਭਲ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਨਲੂਆ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ, ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਸ ਸ਼ਾਮ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਹੁਕਮ ਸੀ ਕਿ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੀ ਕੁਮਕ ਦੇ ਪਹੁੰਚਣ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ। ਕੁਝ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਬਿਆਨ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵਿਖਾਈ ਗਈ ਤਾਂ ਜੋ ਅਫ਼ਗਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਿਊਂਦਾ ਸਮਝਣ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠੀ ਫ਼ੌਜ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਹੋਰ ਫ਼ੌਜ ਆਉਣ ਤੱਕ ਡਟੀ ਰਹੀ, ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਵੱਲ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਏ।

ਕਿੱਥੇ: ਜਮਰੌਦ, ਖ਼ੈਬਰ ਦੱਰੇ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਲਾਂਘੇ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ, ਜੋ ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਉਹ ਜਰਨੈਲ ਗੁਆ ਲਿਆ ਜਿਸ ਨੇ 1820 ਤੋਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ 1834 ਤੋਂ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਸੰਭਾਲਿਆ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਮੱਤ ਨਹੀਂ: ਕੁਝ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਅਫ਼ਗਾਨ ਨਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਲੈ ਸਕੇ ਨਾ ਪਿਸ਼ਾਵਰ, ਕੁਝ ਇਸ ਨੂੰ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਨਲੂਆ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਜੇ.ਏ. ਨੌਰਿਸ ਇਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੱਦ ਤੱਕ ਅਣਨਿਰਣਾਇਕ ਆਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ ਤਜਵੀਜ਼ ਰੱਖੀ ਕਿ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਉਸ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ; ਦਰਬਾਰ ਨੇ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਜਨਰਲ ਪਾਓਲੋ ਐਵੀਟੇਬਾਇਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਓਂ ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਸ਼ਬਕਦਰ ਦੇ ਨਵੇਂ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਬੂਤ ਫ਼ੌਜ ਰੱਖੀ। ਪਿਸ਼ਾਵਰ 1848 ਅਤੇ 1849 ਦੀ ਜੰਗ ਤੱਕ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਿਹਾ।