ਪਹਿਲੀ ਅੰਗਰੇਜ਼-ਸਿੱਖ ਜੰਗ

ਕੌਣ: ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਸਰਕਾਰ-ਏ-ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਨਾਂ ਵਜੋਂ ਬਾਲ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਸੀ, ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ, ਜਿਸ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸਰ ਹਿਊ ਗੌਫ਼ ਕੋਲ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਵਿਸਕਾਊਂਟ ਹਾਰਡਿੰਜ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਪਾਸੇ ਵਜ਼ੀਰ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਮੈਦਾਨੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਰਦਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨ ਜੋ ਆਖ਼ਰੀ ਦਮ ਤੱਕ ਲੜੇ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ 1839 ਵਿੱਚ ਚਲਾਣੇ ਮਗਰੋਂ ਪੰਜਾਬ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹਾਕਮਾਂ, ਕਤਲਾਂ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜ ਤੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚਕਾਰ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ ਫਿਸਲ ਗਿਆ, ਜਦਕਿ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿੱਚ ਫ਼ੌਜਾਂ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰ ਲਈਆਂ। 11 ਦਸੰਬਰ 1845 ਨੂੰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਧਰਿਆ, ਅਤੇ ਕੰਪਨੀ ਨੇ 13 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਜੰਗ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

• ਮੁੱਦਕੀ, 18 ਦਸੰਬਰ: ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਲਗਭਗ 14,000 ਦੀ ਫ਼ੌਜ, 22 ਤੋਪਾਂ ਸਮੇਤ, ਗੌਫ਼ ਦੇ 12,000 ਬੰਦਿਆਂ ਅਤੇ 42 ਤੋਪਾਂ ਨਾਲ ਭਿੜੀ (ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਰਮੀ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ)। ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚੋਂ ਛੇਤੀ ਨਿਕਲ ਗਿਆ; ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਫ਼ੌਜ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਤੱਕ ਲੜਦੀ ਰਹੀ ("ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਦਾ ਮੁੱਦਕੀ"), ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੱਧੇ ਬੰਦੇ ਅਤੇ ਪੰਦਰਾਂ ਤੋਪਾਂ ਗਵਾ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਦੇ ਹੱਲੇ ਨੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਨੇ ਦੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਜਨਰਲ, ਸੇਲ ਅਤੇ ਮੈਕਕਸਕਿਲ, ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ।
• ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ, 21-22 ਦਸੰਬਰ: ਲਗਭਗ 40,000 ਸਿੱਖ ਖਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਡਟੇ ਰਹੇ। ਗੌਫ਼ ਦੇ ਲਗਭਗ 18,000 ਬੰਦੇ ਭਾਰੀ ਕੀਮਤ ਤਾਰ ਕੇ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਸਕੇ। ਜਦੋਂ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਤਾਜ਼ਾ ਫ਼ੌਜ ਲੈ ਕੇ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਏ।
• ਅਲੀਵਾਲ, 28 ਜਨਵਰੀ 1846: ਸਰ ਹੈਰੀ ਸਮਿਥ ਨੇ ਲੁਧਿਆਣੇ ਨੇੜੇ ਰਣਜੋਧ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਲਗਭਗ 3,000 ਬੰਦੇ ਗਵਾਏ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ 475।
• ਸਭਰਾਓਂ, 10 ਫ਼ਰਵਰੀ: ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀ ਮੁੱਖ ਫ਼ੌਜ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।

ਕਿੱਥੇ: ਸਤਲੁਜ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਉੱਤੇ: ਮੁੱਦਕੀ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ (ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਨੇੜੇ), ਅਲੀਵਾਲ (ਲੁਧਿਆਣੇ ਨੇੜੇ) ਅਤੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਭਰਾਓਂ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਇਸ ਹਾਰ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦ ਤਾਕਤ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। 9 ਮਾਰਚ 1846 ਦੀ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਸੰਧੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਤੋਂ ਜਲੰਧਰ ਦੁਆਬ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾ ਲੈ ਲਏ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਹੱਦ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਹੈਨਰੀ ਲਾਰੰਸ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਲਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਵਜੋਂ ਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਨੇ ਦੂਜੀ ਅੰਗਰੇਜ਼-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਅਤੇ 1849 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਮਿਲਾਏ ਜਾਣ ਨੂੰ ਹਵਾ ਦਿੱਤੀ।

ਇਸ ਜੰਗ ਨੂੰ ਗ਼ੱਦਾਰੀ ਦੇ ਸਵਾਲ ਕਰਕੇ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਪਤ ਹਦਾਇਤਾਂ ਉੱਤੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰ ਨੂੰ ਫ਼ੌਜੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪਹੁੰਚਾਈ, ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਤੀਰੇ ਨੂੰ ਦੋਗਲਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਨੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਵਿੱਚ ਮੈਦਾਨ ਛੱਡਣ ਲਈ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਝਿੜਕਿਆ। ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਰਮੀ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਨੀਅਤ ਬਾਰੇ ਅਜੇ ਵੀ ਮਤਭੇਦ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਵਰਲਡ ਹਿਸਟਰੀ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਨੋਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਜਰਨੈਲਾਂ ਦੇ ਵਤੀਰੇ ਨੂੰ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਕੀਤਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਹੇਠ ਅਹੁਦੇ ਮਿਲੇ।