ਕੰਵਰ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ

ਕੰਵਰ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਮਹਾਰਾਜਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਲਾਡਲਾ ਪੋਤਾ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਵੱਲ ਆਪ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਫ਼ਰਵਰੀ 1821 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ 1840 ਵਿੱਚ 19 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਸਾਲ ਉਸ ਕੋਲ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਅਸਲ ਸੱਤਾ ਰਹੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਗੱਦੀ ਲਈ ਖਿੱਚੋਤਾਣ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1834 ਤੋਂ 1839: ਮਸਾਂ 13 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ 1834 ਦੀ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਟਕ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਇੰਚਾਰਜ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦਾ ਸੂਬਾ 12 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਸਾਲਾਨਾ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਜ਼ਾਰੇ ਉੱਤੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 1835 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਡੇਰਾਜਾਤ ਅਤੇ ਟਾਂਕ ਦੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਨੂੰ ਦਬਾਇਆ। 1836 ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਸਿੰਧ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਤੱਕ ਗਿਆ। ਅਪ੍ਰੈਲ 1839 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲੀ ਜੋ ਕਰਨਲ ਵੇਡ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਖ਼ੈਬਰ ਰਾਹੀਂ ਕਾਬੁਲ ਵੱਲ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ।
• 1837: ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਦੀ ਧੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਬੇਮਿਸਾਲ ਸ਼ਾਨ ਵਾਲੇ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ।
• 27 ਜੂਨ 1839: ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ ਜਦੋਂ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਉਹ 17 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰੀ ਸਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚਿਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਡੋਗਰਾ ਭਰਾਵਾਂ, ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ, ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸੁਚੇਤ ਸਿੰਘ, ਨੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਅਸਰ ਬਣਾ ਲਿਆ।
• 9 ਅਕਤੂਬਰ 1839: ਤਿੰਨਾਂ ਡੋਗਰਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਹ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਸ਼ਾਹੀ ਮਹਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਵੜਿਆ। ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚਹੇਤੇ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਉਸ ਮਗਰੋਂ ਅਮਲੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹਕੂਮਤ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਈ।
• 5 ਨਵੰਬਰ 1840: ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਹਨ ਕਿ ਮਾਰਚ ਵਿੱਚ ਬਿਮਾਰ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਜ਼ਹਿਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸੇ ਦਿਨ, ਜਦੋਂ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਸਸਕਾਰ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਤੋਂ ਮੁੜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਹਜ਼ੂਰੀ ਬਾਗ਼ ਦਾ ਉੱਤਰੀ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਉਸ ਉੱਤੇ ਢਹਿ ਪਿਆ।

ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ: ਬਿਆਨ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਹਨ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਮਾਮੂਲੀ ਸੱਟਾਂ ਲੱਗੀਆਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਰੱਖੀ ਪਾਲਕੀ ਵਿੱਚ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੇ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ; ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 8 ਨਵੰਬਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਵੱਲੋਂ ਹੋਰ ਬਿਆਨਾਂ ਦੇ ਸਾਰ ਮੁਤਾਬਕ ਉਸ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਐਲਗਜ਼ੈਂਡਰ ਗਾਰਡਨਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਮੂਲੀ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਵੇਖਿਆ, ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਡਾਕਟਰ ਹੋਨਿਗਬਰਗਰ ਨੇ ਕੁਚਲੀ ਹੋਈ ਖੋਪੜੀ ਵੇਖੀ, ਅਤੇ ਦਰਬਾਰ ਨੇ ਖ਼ਬਰ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਛੁਪਾਈ ਰੱਖੀ। ਇਹ ਸਾਰ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੇਖਕ ਐੱਲ. ਐੱਚ. ਗ੍ਰਿਫ਼ਿਨ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਸ ਦਿਨ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਨਾ ਹੋਣਾ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬੇਗੁਨਾਹ ਹੋਣ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੋਨਿਗਬਰਗਰ ਨੂੰ ਆਪ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹਮਾਇਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ੱਕ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਤੈਅ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ: ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਚੰਦ ਕੌਰ, ਜੋ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਾਂ ਵੀ ਸੀ, ਨੂੰ 2 ਦਸੰਬਰ 1840 ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਣੀ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 18 ਜਨਵਰੀ 1841 ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤੇ ਇੱਕ ਸਮਕਾਲੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਨੇ ਵਿਰਲਾਪ ਕੀਤਾ ਕਿ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ “ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਚਲੀ ਗਈ”।