ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਸੋਫ਼ੀਆ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ

ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਸੋਫ਼ੀਆ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 8 ਅਗਸਤ 1876 ਨੂੰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਹਾਕਮ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1849 ਵਿੱਚ ਦਸ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕੋਹਿਨੂਰ ਮਹਾਰਾਣੀ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਬੰਬਾ ਮੂਲਰ ਸਨ। ਮਹਾਰਾਣੀ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਰਮ-ਮਾਂ ਸਨ। 1887 ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ ਮਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਓਲੀਫੈਂਟ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਚੁਣਿਆ (ਲੰਡਨ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ)। 1890ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਣੀ ਨੇ ਸੋਫ਼ੀਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਨੂੰ ਹੈਂਪਟਨ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਫ਼ੈਰਾਡੇ ਹਾਊਸ ਨਾਂ ਦਾ ਘਰ ਸ਼ਾਹੀ ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤਾ। ਸਰੋਤ ਇਸ ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਲਈ 1896 ਅਤੇ 1898 ਦੋਵੇਂ ਸਾਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

1903 ਵਿੱਚ ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਗਏ, ਬਿਨਾਂ ਸੱਦੇ ਦੇ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਫੇਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿੱਘਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ (ਅਨੀਤਾ ਆਨੰਦ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਦੀ ਵਿਕਟੋਰੀਅਨ ਵੈੱਬ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਸਮੀਖਿਆ)। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1906 ਅਤੇ 1907 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਬੰਬਾ ਨਾਲ ਲਗਭਗ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ, ਅਤੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਗਏ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੇ।

ਵੋਟ ਦੇ ਹੱਕ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸਾਲ

ਉਹ 1909 ਵਿੱਚ ਵੁਮੈੱਨਜ਼ ਸੋਸ਼ਲ ਐਂਡ ਪੋਲੀਟੀਕਲ ਯੂਨੀਅਨ (ਡਬਲਯੂਐੱਸਪੀਯੂ) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ (ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ) ਅਤੇ ਟੈਕਸ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰੀ ਬਣ ਗਏ। 18 ਨਵੰਬਰ 1910 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੰਸਿਲੀਏਸ਼ਨ ਬਿੱਲ ਲਈ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਵੱਲ ਮਾਰਚ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ (ਵਿਕਟੋਰੀਅਨ ਵੈੱਬ, ਲੰਡਨ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ)। 1911 ਵਿੱਚ ਟੈਕਸ ਨਾ ਦੇਣ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਵਾਰ ਜੁਰਮਾਨਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਏ ਗਏ; ਵੁਮੈੱਨਜ਼ ਟੈਕਸ ਰਜ਼ਿਸਟੈਂਸ ਲੀਗ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਉਹ ਨਿਲਾਮੀ ਵਿੱਚ ਖ਼ਰੀਦ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੋੜ ਦਿੱਤੇ (ਲੰਡਨ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ)। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1911 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦਾ ਵੀ ਬਾਈਕਾਟ ਕੀਤਾ। 1913 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੈਂਪਟਨ ਕੋਰਟ ਦੇ ਬਾਹਰ ਦ ਸਫ਼ਰਾਜੈਟ ਵੇਚਦਿਆਂ ਦੀ ਫ਼ੋਟੋ ਖਿੱਚੀ ਗਈ।

1914 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਤਾਂ ਡਬਲਯੂਐੱਸਪੀਯੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੁਹਿੰਮ ਰੋਕ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੈੱਡ ਕਰਾਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਲਈ ਪੈਸਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ (ਲੰਡਨ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ) ਅਤੇ ਅਕਤੂਬਰ 1915 ਤੋਂ ਜਨਵਰੀ 1917 ਤੱਕ ਆਈਲਵਰਥ ਦੇ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਰੈੱਡ ਕਰਾਸ ਦੀ ਨਰਸ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਦੇ ਸਨ (ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ)। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 22 ਅਗਸਤ 1948 ਨੂੰ ਬਕਿੰਘਮਸ਼ਾਇਰ ਦੇ ਪੈੱਨ ਵਿੱਚ 71 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਚਲਾਣਾ ਕੀਤਾ। ਵਿਕਟੋਰੀਅਨ ਵੈੱਬ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੰਡ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਤੱਕ ਜਿਊਂਦੇ ਰਹੇ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 8 ਅਗਸਤ 1876: ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਜਨਮ।
• 1903: ਦਿੱਲੀ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ।
• 1909: ਡਬਲਯੂਐੱਸਪੀਯੂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ।
• 18 ਨਵੰਬਰ 1910: ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਵੱਲ ਮਾਰਚ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।
• 1911: ਜੁਰਮਾਨਾ ਹੋਇਆ, ਗਹਿਣੇ ਜ਼ਬਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮੁੜ ਖ਼ਰੀਦੇ ਗਏ।
• ਅਕਤੂਬਰ 1915 ਤੋਂ ਜਨਵਰੀ 1917: ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਦੀ ਨਰਸ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ।
• 22 ਅਗਸਤ 1948: ਪੈੱਨ ਵਿੱਚ ਚਲਾਣਾ ਕੀਤਾ।

ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਉਜੜੇ ਹੋਏ ਸਿੱਖ ਸ਼ਾਹੀ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਉਸ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੋਟ ਦੇ ਹੱਕ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਝੋਕ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ, ਵਿਕਟੋਰੀਅਨ ਵੈੱਬ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਅਨੀਤਾ ਆਨੰਦ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਮੁਤਾਬਕ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਵੀ ਡਟ ਕੇ ਹਮਾਇਤ ਕੀਤੀ। 2018 ਵਿੱਚ ਰਾਇਲ ਮੇਲ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਡਾਕ ਟਿਕਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ, 26 ਮਈ 2023 ਨੂੰ ਹੈਂਪਟਨ ਕੋਰਟ ਪੈਲੇਸ ਨੇੜੇ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਹੈਰੀਟੇਜ ਦੀ ਨੀਲੀ ਤਖ਼ਤੀ ਲੱਗੀ, ਅਤੇ ਮਿਲੀਸੈਂਟ ਫ਼ਾਸਿਟ ਦੇ ਬੁੱਤ ਦੇ ਥੱਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਉੱਕਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ (ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਲੰਡਨ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ)। ਕੈਂਸਿੰਗਟਨ ਪੈਲੇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਦ ਲਾਸਟ ਪ੍ਰਿੰਸੈਸਜ਼ ਆਫ਼ ਪੰਜਾਬ, ਜੋ 26 ਮਾਰਚ ਤੋਂ 8 ਨਵੰਬਰ 2026 ਤੱਕ ਚੱਲਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ 150 ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਨੂੰ ਮਨਾਉਂਦੀ ਹੈ (ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਚੈਨਲ 4)।