ਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਡੋਗਰਾ

ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਜੰਮੂ ਦਾ ਇੱਕ ਡੋਗਰਾ ਰਾਜਪੂਤ ਸੀ ਜੋ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ, ਜੰਮੂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਤਾਕਤਵਰ ਬੰਦਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਿਆ। ਪਹਿਲੀ ਅੰਗਰੇਜ਼-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਥਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵਫ਼ਾ ਨਿਭਾਈ, ਅਤੇ ਮਾਰਚ 1846 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਹਾਕਮ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।

ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ, ਜੋ ਇੱਥੇ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ 17 ਅਕਤੂਬਰ 1792 ਨੂੰ ਮੀਆਂ ਕਿਸ਼ੋਰਾ ਸਿੰਘ ਡੋਗਰਾ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਹੋਇਆ। ਉਹ 1809 ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਤਿੰਨ ਰੁਪਏ ਦੀ ਤਨਖ਼ਾਹ ਉੱਤੇ ਘੋੜਸਵਾਰ ਵਜੋਂ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ 1820 ਵਿੱਚ ਜੰਮੂ ਦਾ ਮੁਖੀ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ 1822 ਵਿੱਚ ਕਿਸ਼ੋਰਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ 16 ਜੂਨ 1822 ਨੂੰ ਅਖਨੂਰ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਇਹ ਖ਼ਿਤਾਬ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਖ਼ਰਾਜਗੁਜ਼ਾਰ ਸਰਦਾਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਮਹਾਰਾਜਾ ਜਿਊਂਦਾ ਰਿਹਾ, ਉਹ ਨਿਮਰ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਰਾਜਾ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਅੱਗੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ 1836 ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਉੱਤੇ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਰਾਜ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਈ ਪਹਾੜੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਆਪਣੇ ਹੇਠ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1841: ਉਹ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਚੰਦ ਕੌਰ ਦੀਆਂ ਜਗੀਰਾਂ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਬਣਿਆ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗਹਿਣੇ ਤੇ ਕੀਮਤੀ ਸਾਮਾਨ ਗੱਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਦ ਕੇ ਜੰਮੂ ਲੈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹੜੱਪ ਲਿਆ।
• 1845: ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਕਰਕੇ ਜੰਮੂ ਵਿਖੇ ਉਸ ਵਿਰੁੱਧ 35,000 ਬੰਦੇ ਭੇਜੇ। ਉਸ ਨੂੰ ਬੰਧਕ ਬਣਾ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 68 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦਾ ਜੁਰਮਾਨਾ ਭਰਨ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
• ਪਹਿਲੀ ਅੰਗਰੇਜ਼-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਠੀਕ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਬਣਾਈ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿਖੇ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਵ੍ਹੀਲਰ ਨੂੰ ਫ਼ੌਜੀ ਖ਼ੁਫ਼ੀਆ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪਹੁੰਚਾਈ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇਸ ਗੁਪਤ ਮਦਦ ਦਾ ਇਨਾਮ ਦਿੱਤਾ।
• 1846 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ: ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਹਾਰ ਮਗਰੋਂ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਹਾਰਡਿੰਜ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਨਾਲ ਹੀ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਲਾਈਫ਼ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਆਸ਼ਿਕ ਹੁਸੈਨ ਭੱਟ ਦੇ ਇੱਕ ਲੇਖ ਮੁਤਾਬਕ ਸੰਕਟ ਦੌਰਾਨ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ (ਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ) ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਵਜ਼ੀਰ ਥਾਪਿਆ ਸੀ।
• 15 ਮਾਰਚ 1846: ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ। 16 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸੰਧੀ ਨੇ 75 ਲੱਖ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਰੁਪਇਆਂ ਦੇ ਬਦਲੇ ਸਿੰਧ ਅਤੇ ਰਾਵੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਹਾਕਮ ਵਜੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਕਬੂਲੀ, ਲਾਹੌਰ ਨਾਲ ਝਗੜੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਕੋਲ ਭੇਜਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਤਾਇਨਾਤੀ ਵੇਲੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਫ਼ੌਜ ਸਮੇਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗਾ।
• 30 ਜੂਨ 1857: ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਜੰਮੂ ਵਿੱਚ ਹੋਈ।

ਉਸ ਵੇਲੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਹੋਈ। ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਲਾਰਡ ਰਿਪਨ ਅਤੇ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਸਰ ਜੇਮਜ਼ ਵੀਅਰ ਹੌਗ ਨੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਲਾਰਡ ਐਲਨਬਰੋ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗ਼ੱਦਾਰੀ ਦਾ ਇਨਾਮ ਕਹਿ ਕੇ ਨਿੰਦਿਆ। ਹਾਰਡਿੰਜ ਨੇ ਸੰਧੀ ਦਾ ਬਚਾਅ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜੰਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਚੰਗੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਨੀਤੀ ਛੱਡ ਕੇ ਉਸ ਇਕੱਲੇ ਬੰਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਬੇਰੁਖ਼ੀ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾ ਸਕਦੇ ਸਨ ਜਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਦਲੀਲ ਸੀ ਕਿ ਗ਼ੱਦਾਰੀ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।