ਸਵਾਮੀ ਆਤਮਾ ਨੰਦ

ਸਵਾਮੀ ਆਤਮਾ ਨੰਦ ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਸੰਨਿਆਸੀ, ਯਾਨੀ ਤਿਆਗੀ, ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1957 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਿੰਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਹਿੰਦੀ ਰਕਸ਼ਾ ਸਮਿਤੀ, ਯਾਨੀ ਹਿੰਦੀ ਬਚਾਓ ਕਮੇਟੀ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੇ 1956 ਦੇ ਰੀਜਨਲ ਫ਼ਾਰਮੂਲੇ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਲਈ ਬਣਾਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਦੂਜੀ ਵੰਡ ਦੇ ਬੀਜ ਹਨ। ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਸਿੱਖ ਸਟ੍ਰਗਲਜ਼ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਸਮਿਤੀ ਨੇ ਸਵਾਮੀ ਆਤਮਾ ਨੰਦ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਲਹਿਰ ਦਾ “ਡਿਕਟੇਟਰ” ਬਣਾਇਆ। 30 ਅਪ੍ਰੈਲ 1957 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸਕੱਤਰੇਤ ਅੱਗੇ ਅਣਮਿੱਥੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਧਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ (ਜਿਲਦ ਪਹਿਲੀ, ਸਫ਼ਾ 122)।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 30 ਅਪ੍ਰੈਲ 1957: ਧਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਮਿਤੀ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਮੰਗਾਂ ਸਨ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਦੋ ਬੋਲੀਆਂ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਮਾਪੇ ਚੁਣਨ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੱਧਰ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਨੋਟੀਫ਼ਿਕੇਸ਼ਨ ਦੋ-ਭਾਸ਼ੀ ਹੋਣ, ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਣ ਅਤੇ ਉਸੇ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਮਿਲੇ, ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਦੋਵਾਂ ਲਿਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਦੋ-ਭਾਸ਼ੀ ਨੋਟੀਫ਼ਿਕੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਰਿਕਾਰਡ ਮੰਨ ਲਏ (ਸਫ਼ੇ 122 ਤੋਂ 123)।
• 8 ਸਤੰਬਰ 1957: ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਮੀਟਿੰਗ ਕਰ ਰਹੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀ ਵਰਕਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਕਾਂਗਰਸੀ ਨੌਜਵਾਨ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਦੇ ਮੰਦਰ ਅੱਗੇ ਧਰਨਾ ਦੇਣਗੇ ਤਾਂ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜੀ ਨੌਜਵਾਨ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵੱਲ ਮਾਰਚ ਕਰਨਗੇ। ਇਹ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਘਿਨਾਉਣਾ ਅਤੇ ਭੱਦਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਹਿੰਸਕ, ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਭਰੇ ਅਤੇ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਵਾਲੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ (ਸਫ਼ੇ 123 ਤੋਂ 124)। ਇਹ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਮਿਲੇ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਵਾਮੀ ਵੱਲੋਂ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
• 23 ਦਸੰਬਰ 1957: ਅੰਦੋਲਨ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ (ਸਫ਼ਾ 125)।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਕਰਕੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਉਸ ਅੰਦੋਲਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ, ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਖਾਈ ਹੋਰ ਚੌੜੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਿੰਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੌਰਾਨ ਕਈ ਸਿੱਖ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਬੋਲੀ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਫ਼ਿਰਕੂ ਹੱਦਾਂ ਬਣ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਵਧਦੀ ਹਿੰਦੀ ਕੱਟੜਤਾ ਦਾ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਇਲਾਜ ਬਣ ਗਿਆ।