ਜਨਰਲ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ

ਜਨਰਲ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ (1909 ਤੋਂ 1989) ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਅਨ ਆਰਮੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਅਫ਼ਸਰ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਲਾਇਆ ਅਤੇ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਵਿੱਚ ਜਾਪਾਨੀਆਂ ਦੇ ਫੜੇ ਭਾਰਤੀ ਕੈਦੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੀ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਰਮੀ (ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਫ਼ੌਜ) ਖੜ੍ਹੀ ਕੀਤੀ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੱਦੇ ਉੱਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਲੰਟੀਅਰ ਸਿੱਖ ਸਨ। ਉਹ ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 3 ਜਨਵਰੀ 1909 ਨੂੰ ਸਿਆਲਕੋਟ ਨੇੜੇ ਉਗੋਕੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੁਕਮ ਕੌਰ ਦੇ ਇਕਲੌਤੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਨਾਨਕੇ ਘਰ ਬਦਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਹੋਈ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1927: 14ਵੀਂ ਪੰਜਾਬ ਰੈਜਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋਏ। 1934 ਵਿੱਚ (ਕੁਝ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਮੁਤਾਬਕ 1935 ਵਿੱਚ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਮਿਸ਼ਨ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ 4 ਮਾਰਚ 1941 ਨੂੰ ਉਹ ਕੈਪਟਨ ਵਜੋਂ ਮਲਾਇਆ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ।
• ਦਸੰਬਰ 1941: ਜਾਪਾਨੀ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੀ ਯੂਨਿਟ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਅਲੋਰ ਸੇਤਾਰ ਨੇੜੇ ਆਤਮ-ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਮੇਜਰ ਫ਼ੁਜੀਵਾਰਾ ਇਵਾਈਚੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਿਲੇ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਝਿਜਕ ਮਗਰੋਂ ਭਾਰਤੀ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਜਥੇਬੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਮੰਨ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਕੈਦੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿੱਛੜੇ ਹੋਏ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪੀ ਗਈ।
• 15 ਫ਼ਰਵਰੀ 1942: ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਲਗਭਗ 85,000 ਫ਼ੌਜੀ ਫੜੇ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 45,000 ਭਾਰਤੀ ਸਨ।
• 15 ਤੋਂ 23 ਜੂਨ 1942: ਬੈਂਕਾਕ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਨੇ ਰਾਸ ਬਿਹਾਰੀ ਬੋਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਸ ਲੀਗ ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਫ਼ੌਜ, ਯਾਨੀ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਰਮੀ (ਆਈਐੱਨਏ), ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।
• 1 ਸਤੰਬਰ 1942: ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਰਸਮੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 40,000 ਵਲੰਟੀਅਰ ਸਨ।
• 29 ਦਸੰਬਰ 1942: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਮਾਨ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜਾਪਾਨੀ ਮਿਲਟਰੀ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇਸ ਨਤੀਜੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਕਿ ਜਾਪਾਨ ਆਈਐੱਨਏ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਮੋਹਰੇ ਵਜੋਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਫ਼ੌਜ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਦੇਵੇਗਾ। ਏਸ਼ੀਆ ਸਮਾਚਾਰ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁਲਾਉ ਉਬਿਨ ਜਲਾਵਤਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
• ਜੂਨ ਤੋਂ ਜੁਲਾਈ 1943: ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਫ਼ੌਜ ਵਜੋਂ ਮੁੜ ਜਿਊਂਦਾ ਕੀਤਾ। ਸਰੋਤ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਮੱਤ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਾਂ ਨਹੀਂ: ਏਸ਼ੀਆ ਸਮਾਚਾਰ ਅਤੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਦਕਿ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਬੋਸ ਦੇ ਸੁਪਰੀਮ ਕਮਾਂਡਰ ਹੁੰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਮਾਨ ਵਾਪਸ ਮਿਲ ਗਈ।

ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਆਈਐੱਨਏ ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚੋਂ ਬਰਖ਼ਾਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1947 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਵਜੋਂ ਭਾਰਤ ਆਏ ਅਤੇ ਲੁਧਿਆਣੇ ਨੇੜੇ ਜੁਗਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਵਸ ਗਏ। ਉਹ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਇਕ ਰਹੇ ਅਤੇ ਦੋ ਵਾਰ ਰਾਜ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਆਈਐੱਨਏ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ਮੰਨੇ ਜਾਣ ਲਈ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਲਜਰਜ਼ ਕੰਟ੍ਰੀਬਿਊਸ਼ਨ ਟੂ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਸ (1974) ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ 26 ਦਸੰਬਰ 1989 ਨੂੰ ਜੁਗਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਹੋਈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਰਮੀ ਦੇ ਬਾਨੀ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਜਿਊਂਦਾ ਕੀਤਾ।