ਰੀਜਨਲ ਫ਼ਾਰਮੂਲੇ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਹਿੰਦੀ ਰਕਸ਼ਾ ਸਮਿਤੀ ਦਾ ਅੰਦੋਲਨ

ਕੌਣ: ਹਿੰਦੀ ਰਕਸ਼ਾ ਸਮਿਤੀ ("ਹਿੰਦੀ ਬਚਾਓ ਕਮੇਟੀ"), ਜਿਸ ਦੇ "ਡਿਕਟੇਟਰ" ਬਜ਼ੁਰਗ ਸਵਾਮੀ ਆਤਮਾ ਨੰਦ ਸਨ; ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਜਨ ਸੰਘ, ਜਿਵੇਂ ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਕੈਰੋਂ ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ; ਅਤੇ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: ਰੀਜਨਲ ਫ਼ਾਰਮੂਲੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ 1956 ਵਿੱਚ ਮੰਨ ਲਿਆ ਸੀ, ਨੇ ਵਧੇ ਹੋਏ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਜ਼ੋਨ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਬੋਲੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਜ਼ੋਨ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਬੋਲੀ ਹਿੰਦੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ। ਗਰੇਵਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜੀਆਂ ਨੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਚਰ ਫ਼ਾਰਮੂਲਾ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਇਸ ਦਾ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਹ ਉਸ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਬਦਤਰ ਚੀਜ਼ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਰਕਸ਼ਾ ਸਮਿਤੀ ਹੇਠ "ਹਿੰਦੀ ਬਚਾਓ" ਲਹਿਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਨੇ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਜਨ ਸੰਘ ਦੇ ਧੜਿਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੇ "ਹਿੰਦੀ ਬਚਾਓ" ਦੀ ਜਵਾਬੀ ਮੁਹਿੰਮ ਛੇੜ ਦਿੱਤੀ।

30 ਅਪ੍ਰੈਲ 1957 ਨੂੰ ਸਵਾਮੀ ਆਤਮਾ ਨੰਦ ਨੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸਕੱਤਰੇਤ ਅੱਗੇ ਅਣਮਿੱਥੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਧਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ (ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ)। ਸਮਿਤੀ ਨੇ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਕਿ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਮਾਪੇ ਚੁਣਨ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੋ ਬੋਲੀਆਂ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੱਧਰ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਨੋਟੀਫ਼ਿਕੇਸ਼ਨਾਂ ਦੋ-ਭਾਸ਼ੀ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਦੋਵਾਂ ਲਿਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਜਾਣ। ਇਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਫ਼ਾਰਮੂਲੇ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਦੂਜੀ ਵੰਡ ਦੇ ਬੀਜ ਹਨ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਦੋ-ਭਾਸ਼ੀ ਨੋਟੀਫ਼ਿਕੇਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਰਿਕਾਰਡ ਮੰਨ ਲਏ। ਗਰੇਵਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅੰਦੋਲਨ ਸੱਤ ਮਹੀਨੇ ਚੱਲਿਆ; ਇਹ 23 ਦਸੰਬਰ 1957 ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ।

ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਅਤੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: ਜੁਲਾਈ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਸਿਗਰਟਾਂ ਦੇ ਡੱਬੇ ਸੁੱਟੇ ਗਏ, 1 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਅੰਗ ਪਾੜ ਕੇ ਖਿਲਾਰੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਪਟਿਆਲਾ ਤੇ ਹਿਸਾਰ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿਗਰਟਾਂ ਸੁੱਟੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿੱਚ "ਕੈਂਚੀ ਉਸਤਰਾ ਕਰੋ ਤਿਆਰ" (ਕੈਂਚੀਆਂ ਅਤੇ ਉਸਤਰੇ ਤਿਆਰ ਰੱਖੋ) ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਵੀ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਕਾਲੀ ਵਰਕਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਨੇ, ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ 8 ਸਤੰਬਰ 1957 ਨੂੰ ਮੀਟਿੰਗ ਕਰਦਿਆਂ, ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ "ਗੁੰਡਾਗਰਦੀ" ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਪੰਥ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਹਾਲਤ ਬਾਰੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੈਰੋਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਹਿੰਦੀ ਵਾਲੇ ਰੋਸ ਨਾਲ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਿਆ, ਪਰ ਉਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੀ ਠੇਸ ਨੂੰ ਠੰਢ ਪਾਉਣ ਲਈ ਇਹ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਕਰ ਸਕੀ।

ਕਿੱਥੇ: ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, ਜਿੱਥੇ ਧਰਨਾ ਲੱਗਿਆ, ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਸਬੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਪਟਿਆਲਾ ਅਤੇ ਹਿਸਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੋਲੀ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਫ਼ਿਰਕੂ ਹੱਦਾਂ ਬਣ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਵਧਦੀ ਹਿੰਦੀ ਕੱਟੜਤਾ ਦਾ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਇਲਾਜ ਸੀ; 14 ਜੂਨ 1958 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਮੰਗ ਮੁੜ ਚੁੱਕੀ ਅਤੇ ਰੀਜਨਲ ਫ਼ਾਰਮੂਲਾ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅੰਦੋਲਨ ਨੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪਾੜਾ ਹੋਰ ਚੌੜਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਸਮਿਤੀ ਵਿਚਕਾਰ ਫ਼ਾਰਮੂਲੇ ਨੂੰ ਲਟਕਾਉਣ ਲਈ ਗੁਪਤ ਮਿਲੀਭੁਗਤ ਸੀ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਦੋਸ਼ ਹੈ। ਗਰੇਵਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਹਿਰੂ ਨੂੰ ਇਸ ਲਹਿਰ ਦਾ ਅਫ਼ਸੋਸ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡਰ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦੇਵੇਗੀ।