ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜ਼ਖ਼ਮੀ
Sardar Karam Singh Zakhmi
1955 ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਕਾਲੀ ਦੇ ਇੰਚਾਰਜ ਸੰਪਾਦਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਮੋਰਚੇ ਦਾ ਤਰੀਕਵਾਰ ਇਤਿਹਾਸ, ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਤਵਾਰੀਖ਼, ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ; ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਿਲਗੀਰ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਲਈ ਸੋਧਿਆ।
ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜ਼ਖ਼ਮੀ 1955 ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਕਾਲੀ (ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ-ਬੰਦ ਵਿੱਚ "ਰੋ: ਅਕਾਲੀ" ਛਪਿਆ ਹੋਇਆ) ਦੇ ਇੰਚਾਰਜ ਸੰਪਾਦਕ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼ਖ਼ਸ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਸਾਲ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਮੋਰਚੇ ਦਾ ਤਰੀਕਵਾਰ ਇਤਿਹਾਸ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਕਿਤਾਬ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਤਵਾਰੀਖ਼ ਹੈ, ਯਾਨੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਟਾਈਟਲ ਪੰਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਸੰਪਾਦਕ ਵਜੋਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ
- 24 ਅਗਸਤ 1955: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੁੱਖ-ਬੰਦ ਉੱਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਇਹ ਤਾਰੀਖ਼ ਪਾਈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਤਾਬ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ 64 ਦਿਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਘਟਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਦੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਨਾਲ ਜੋ ਉਹ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕੇ, ਅਤੇ ਵਲੰਟੀਅਰਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸੂਚੀ ਲਈ ਇਸ ਦੇ ਸਫ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਕਈ ਗੁਣਾ ਸਫ਼ੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
- ਇਸੇ ਮੁੱਖ-ਬੰਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਜਰਨੈਲ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਅਜੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਹੋ ਕੇ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਜੀਪ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਹੀ ਸਨ ਕਿ ਸਾਰੀ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵੱਲ ਚਾਲੇ ਪਾ ਦਿੱਤੇ, ਅਤੇ 64 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ 12,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਰਦ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਹੋਏ।
- ਉਹ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਕੋਈ ਗ਼ਲਤੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦੱਸਣ ਤਾਂ ਜੋ ਨਵੇਂ ਐਡੀਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕੇ।
- 6 ਸਤੰਬਰ 1998: ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਿਲਗੀਰ ਨੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਰਿਸਰਚ ਬੋਰਡ ਵੱਲੋਂ ਛਾਪੇ ਸੋਧੇ ਅਤੇ ਵਧਾਏ ਐਡੀਸ਼ਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਉੱਤੇ ਇਹ ਤਾਰੀਖ਼ ਪਾਈ, ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਨੇ ਮੋਰਚੇ ਦਾ ਤਰੀਕਵਾਰ ਇਤਿਹਾਸ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਕਿਤਾਬ ਉਸ ਨੂੰ ਸੋਧਾਂ ਸਮੇਤ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਵੇਖੇ ਗਏ ਸਫ਼ੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਅਤੇ ਅਹੁਦਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੀਆਂ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੰਮ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੇ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1955 ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਉਸ ਇਤਿਹਾਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤੰਦਾਂ ’ਤੇ ਵਾਪਸਇਸਦੀਆਂ ਤੰਦਾਂ ਵੇਖੋ
ਸਰੋਤ
- Punjabi Sube De Morche Di Twarikh (1955), ed. Karam Singh Zakhmi, revised and enlarged by Harjinder Singh Dilgeer: title page, p. 6 (Dilgeer's introduction), pp. 8-9 (Zakhmi's foreword), Sikh Ithas Research Board, SGPC, Amritsar (Gurmukhi; scan opened). archive.org