ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲੀ ਜਲੂਸ ਖਿੰਡਾਇਆ ਗਿਆ, 12 ਜੂਨ 1960
Akali procession broken up at Delhi, 12 June 1960
ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਲਈ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੇ ਪਾਬੰਦੀਸ਼ੁਦਾ ਅਕਾਲੀ ਜਲੂਸ ਉੱਤੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਵਿਖੇ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਅੱਥਰੂ ਗੈਸ ਛੱਡੀ ਗਈ। ਸਰਕਾਰੀ ਬਿਆਨ ਮੁਤਾਬਕ ਇੱਕ ਮੌਤ, ਅਕਾਲੀ ਬਿਆਨ ਮੁਤਾਬਕ ਸੱਤ; ਯੀਅਰ ਬੁੱਕ ਲਗਭਗ 1,000 ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਦੱਸਦੀ ਹੈ।
ਕੌਣ: ਅਕਾਲੀ ਵਲੰਟੀਅਰ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸਿੱਖ, ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ, ਦਿੱਲੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ, ਅਤੇ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਈ 1960 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਮਾਰਚ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਕੀ ਹੋਇਆ: ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ 29 ਮਈ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਤੁਰਨ ਵਾਲੇ ਮਾਰਚ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਅੰਤ 12 ਜੂਨ ਨੂੰ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਜਲੂਸ ਨਾਲ ਹੋਣਾ ਸੀ (ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ)। 6 ਜੂਨ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਅਕਾਲੀ 12 ਜੂਨ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਜਲੂਸ ਕੱਢਣਗੇ, ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਰਹੇਗਾ (ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਯੀਅਰ ਬੁੱਕ)। 9 ਜੂਨ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਜਲੂਸਾਂ ਉੱਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਸਰਹੱਦ ਸੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਹੁਕਮ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨਗੇ (ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ; ਯੀਅਰ ਬੁੱਕ)।
ਯੀਅਰ ਬੁੱਕ ਮੁਤਾਬਕ ਯੋਜਨਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਵਲੰਟੀਅਰਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦੇਣ। ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਮੁਤਾਬਕ 12 ਜੂਨ ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨੇੜਲੇ ਗਾਂਧੀ ਗਰਾਊਂਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਕੱਠ ਦੇ ਲਾਊਡਸਪੀਕਰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਖੋਹ ਲਏ। ਫਿਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਦੇ ਬਾਹਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਗਿਆਰਾਂ ਜਣਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਜਥਾ ਟਾਊਨ ਹਾਲ ਵੱਲ ਤੁਰਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਲਾਠੀਆਂ ਵਰ੍ਹਾਈਆਂ ਅਤੇ ਅੱਥਰੂ ਗੈਸ ਵਰਤੀ। ਯੀਅਰ ਬੁੱਕ ਮੁਤਾਬਕ ਉਸ ਦਿਨ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਅਤੇ ਟਾਊਨ ਹਾਲ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਹਿੰਸਾ ਹੋਈ।
ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਹੈ:
- ਸਰਕਾਰੀ ਬਿਆਨ, ਜਿਵੇਂ ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: ਇੱਕ ਮੌਤ, ਭੀੜ ਵਿੱਚੋਂ ਲਗਭਗ 100 ਜ਼ਖ਼ਮੀ, ਅਤੇ 75 ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ।
- ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਯੀਅਰ ਬੁੱਕ: ਇੱਕ ਮੌਤ, 75 ਪੁਲਿਸ ਵਾਲਿਆਂ ਸਮੇਤ 150 ਤੋਂ ਵੱਧ ਜ਼ਖ਼ਮੀ, ਅਤੇ ਲਗਭਗ 1,000 ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਏ ਗਏ।
- ਅਕਾਲੀ ਬਿਆਨ, ਜਿਵੇਂ ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: ਸੱਤ ਮੌਤਾਂ, ਲਗਭਗ 1,000 ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਅਤੇ 1,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ। ਸੰਗਤ ਸਿੰਘ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ "ਕੁਝ ਸਰੋਤ" ਸੱਤ ਮੌਤਾਂ ਅਤੇ 1,000 ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਲਗਭਗ 2,000 ਅਕਾਲੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਹੋਏ।
ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਆਦਮੀ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਸੌਂਪਣ ਜਾਂ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਦੱਸਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਟਰੱਕ ਭਰ ਕੇ ਜਮਨਾ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟੇ ਜਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਉਹ ਅਫ਼ਵਾਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਸੰਤ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਨੇ 1965 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਕੋਲ ਇਹ ਗੱਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਹਰਾਈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੰਗਤ ਸਿੰਘ 258 ਲਾਪਤਾ ਬੰਦਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾਅਵੇ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਇੱਕ ਟਰੱਕ ਚੋਰੀ-ਛੁਪੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ।
ਕਿੱਥੇ: ਦਿੱਲੀ: ਗਾਂਧੀ ਗਰਾਊਂਡ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਅਤੇ ਟਾਊਨ ਹਾਲ।
ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਦਿੱਲੀ ਮੋਰਚੇ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮੁਹਾਜ਼ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਦਿੱਲੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਛਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਗਿਆਰਾਂ ਅਕਾਲੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦਿੰਦੇ ਸਨ (ਸੰਗਤ ਸਿੰਘ)। ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਮੁਤਾਬਕ ਕਾਂਗਰਸ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਵੀ, ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਖੜ੍ਹੇ ਕੀਤੇ ਪੰਥ ਸੇਵਕ ਦਲ ਸਮੇਤ, ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ। 14 ਜੂਨ ਤੱਕ ਯੀਅਰ ਬੁੱਕ ਨੇ ਪੂਰੇ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ 2,457 ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਗਿਣੀਆਂ।
ਤੰਦਾਂ ’ਤੇ ਵਾਪਸਟਾਈਮਲਾਈਨ ’ਤੇ ਪੜ੍ਹੋਇਸਦੀਆਂ ਤੰਦਾਂ ਵੇਖੋ
ਸਰੋਤ
- Akali Dal and Punjabi Suba entry, The Times of India Directory and Year Book 1961-62, The Times of India, Bombay, 1961. archive.org
- History of Sikh Struggles, vol. I (Gurmit Singh), pp. 128, 397, Atlantic Publishers & Distributors, New Delhi, 1989. archive.org
- The Sikhs in History (Sangat Singh), chapter on the Punjabi Suba (account of 12 June 1960), Sangat Singh, 2nd edition, 1995. archive.org
- Punjabi Suba Movement (entry by Karnail Singh Doad), The Encyclopaedia of Sikhism (ed. Harbans Singh), Punjabi University, Patiala. eos.learnpunjabi.org