ਸਰਦਾਰ ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ

ਸਰਦਾਰ ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ ਅਕਾਲੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਰਜ਼ੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ (ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ) ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਉਦੋਂ ਕੀਤੀ ਜਦੋਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਉੱਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਉਸ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਜਿਸ ਤੋਂ 1925 ਦਾ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ ਬਣਿਆ, ਅਤੇ ਸਤੰਬਰ 1926 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੈਂਟਰਲ ਬੋਰਡ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੀਟਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਕੀਤੀ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਸੂਚੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਦਾ ਕਾਰਜਕਾਲ 27 ਅਪ੍ਰੈਲ 1925 ਤੋਂ 2 ਅਕਤੂਬਰ 1926 ਤੱਕ ਦੱਸਦੀ ਹੈ।

ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 6 ਜੂਨ 1892 ਨੂੰ ਲੁਧਿਆਣੇ ਨੇੜੇ ਗਿੱਲ ਵਿੱਚ ਜ਼ੈਲਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ 1898 ਵਿੱਚ ਲਾਇਲਪੁਰ ਦੀ ਨਹਿਰੀ ਕਲੋਨੀ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਦਾ ਸਾਲ 1896 ਦੱਸਦੇ ਹਨ। 1911 ਵਿੱਚ ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਪਾਸ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ, ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮੈਸੋਪੋਟਾਮੀਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਨਰੇਰੀ ਡਿਗਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਹਿਸੀਲਦਾਰ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਸਿਖਲਾਈ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਖ਼ਬਾਰ ਅਕਾਲੀ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ, ਜੋ ਮਾਸਟਰ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਈ 1920 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1920 ਤੋਂ ਬਾਅਦ: ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੋਧੀ ਲਿਖਤਾਂ ਕਰਕੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚੱਲਿਆ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ; ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨੋਟ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਗ਼ਾਵਤ ਭੜਕਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਕਰਕੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਕੈਦ ਕੱਟੀ।
• 1925: ਰਿਹਾਈ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੂੰ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਰਜ਼ੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣੇ ਗਏ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਸੂਚੀ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 27 ਅਪ੍ਰੈਲ 1925 ਨੂੰ ਸਰਦਾਰ ਬਹਾਦਰ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਿਆ।
• 1925: ਉਹ ਉਸ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਅਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਐਕਟ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੈਂਟਰਲ ਬੋਰਡ ਬਣਾਇਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਕੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
• 4 ਸਤੰਬਰ 1926: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੈਂਟਰਲ ਬੋਰਡ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੀਟਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਕੀਤੀ।
• 2 ਅਕਤੂਬਰ 1926: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਮੀਟਿੰਗ ਦੇ ਆਰਜ਼ੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣੇ ਗਏ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਸੂਚੀ ਮੁਤਾਬਕ ਉਸ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦਾ ਦੂਜਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਾਰਜਕਾਰਨੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣੇ ਗਏ।
• 1928: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੋਤੀ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਕਮੇਟੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ। ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੋਈ ਇੰਟਰਵਿਊ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਕੇ, ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਅੜੀ ਰੱਖੀ ਕਿ ਜੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਹੱਕ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਿਹਾਈ ਸੀਟਾਂ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ 5 ਫ਼ੀਸਦੀ ਮੰਗਣਗੇ, ਅਤੇ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਅਖ਼ੀਰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫ਼ਿਰਕੂ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ।
• 1935 ਤੋਂ 1945: ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਨਾਮਜ਼ਦ ਉਮੀਦਵਾਰ ਵਜੋਂ ਸੈਂਟਰਲ ਲੈਜਿਸਲੇਟਿਵ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ; 1945 ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰ ਵਜੋਂ ਦੁਬਾਰਾ ਚੁਣੇ ਗਏ।
• 1960 ਤੋਂ 1987: ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿਹਤ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ 1960 ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਸਿਆਸਤ ਤੋਂ ਕਿਨਾਰਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਲਾਣਾ 16 ਜੂਨ 1987 ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਪੱਤਰਕਾਰ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਪਾਬੰਦੀ ਹੇਠ ਲੰਘੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ ਬਣਵਾਉਣ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ, ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਬੋਰਡ ਦੀ ਕੁਰਸੀ ਬਾਬਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ।