ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਬਾਰੇ ਨਹਿਰੂ ਅਤੇ ਸੰਤ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ, 1961
Nehru and Sant Fateh Singh talks on Punjabi Suba, 1961
ਸੰਤ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ 1961 ਵਿੱਚ 8 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1 ਮਾਰਚ ਅਤੇ 12 ਮਈ ਨੂੰ ਨਹਿਰੂ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਫਿਰ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਰਤ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।
ਕੌਣ: ਸੰਤ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ, ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਗੁਜਰਾਲ ਅਤੇ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਨਾਲ; ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ; ਅਤੇ, ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਜੋਂ, ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਕੈਰੋਂ।
ਕੀ ਹੋਇਆ: ਇਹ ਗੱਲਬਾਤ ਸੰਤ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਸੰਬਰ 1960 ਤੋਂ ਜਨਵਰੀ 1961 ਦੇ ਵਰਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੱਤ ਮਹੀਨੇ ਚੱਲਿਆ ਮੋਰਚਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ 8 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1 ਮਾਰਚ ਅਤੇ 12 ਮਈ 1961 ਦੀਆਂ ਤਿੰਨੇ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਦੋਸਤਾਨਾ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਪਰ ਕੋਈ ਠੋਸ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਿਆ: ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਉਹ ਸਾਰੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਦੇਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਦੀ ਉਸ ਨੂੰ ਲੋੜ ਸੀ, ਪਰ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਸੂਬਾ ਬਣਾ ਕੇ ਵੱਖ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੋਏ। ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਵੱਲੋਂ ਛਾਪਿਆ ਪੂਰਾ ਪਾਠ ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸ-ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
- 8 ਫ਼ਰਵਰੀ: ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਸੰਤ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਾਲਾ ਧਾਰਮਿਕ ਸਟੇਟ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ 14 ਜਨਵਰੀ ਦੇ ਬਿਆਨ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ-ਭਾਸ਼ਾਈ ਸੂਬਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੰਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਫ਼ੀਸਦੀਆਂ ਕੋਈ ਮਾਅਨੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀਆਂ। ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਘੱਟਗਿਣਤੀ ਬਣ ਜਾਣਗੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਪਵੇਗੀ, ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਵੰਡਣ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰ ਭਾਸ਼ਾਈ ਵੰਡ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਉਲਟ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਸੰਤ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਸਿੱਖ ਕਾਬੁਲ, ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਸੂਬੇ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਹੈ।
- 1 ਮਾਰਚ: ਸੰਤ ਜੀ ਨੇ ਕੈਰੋਂ ਅਤੇ ਮੋਰਾਰਜੀ ਦੇਸਾਈ ਦੇ ਇਸ ਮੰਗ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜਨਤਕ ਬਿਆਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕੀਤੀ। ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਦੁਹਰਾਇਆ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਇਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਗੇ, ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਸੂਬਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੰਥ ਦੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਲਈ ਹੈ। ਗੁਜਰਾਲ ਅਤੇ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਨਹਿਰੂ ਦੇ ਬਿਆਨ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਾਵਨਗਰ ਵਿੱਚ ਕੀ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਗ਼ੈਰ-ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਆਦਮੀ ਦੇ ਹੱਥ ਤਾਕਤ ਕਿਵੇਂ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਕਿਹਾ ਸੀ।
- 12 ਮਈ: ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾਈ ਵੰਡ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦੇ ਕਿਉਂਕਿ ਹਿੰਦੂ ਇਸ ਦੇ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਬੋਲੀ ਦੇ ਸਵਾਲ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੰਤ ਜੀ ਨੇ ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦੇ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਲਈ ਜ਼ੋਰ ਪਾਇਆ, ਅਤੇ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀ 264 ਬੰਦੇ ਰਿਹਾਅ ਕੀਤੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਅਤੇ 120 ਬਾਕੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 37 ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਤਿੱਖੀ ਬਹਿਸ ਹੋਈ ਕਿ ਸਿੱਖ "ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਲਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ", ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਮੁਹਾਵਰੇ ਵਜੋਂ ਵਰਤੇ ਸਨ।
ਕਿੱਥੇ: ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, 8 ਫ਼ਰਵਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਅਤੇ 12 ਮਈ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਉੱਤੇ।
ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਮੁਤਾਬਕ ਨਹਿਰੂ ਇਹ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰੀ ਸਨ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਸੂਬੇ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵਿਤਕਰਾ ਹੈ। 28 ਮਈ 1961 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਜਨਰਲ ਹਾਊਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਾਕਮ ਟੋਲੇ ਦੇ ਆਪਣਾ ਰਵੱਈਆ ਨਾ ਬਦਲਣ ਦੇ ਅੜੀਅਲ ਰੁਖ਼ ਨਾਲ ਸਾਹਮਣਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਰਨ ਵਰਤ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ, ਜੋ 15 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ (ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ)।
ਤੰਦਾਂ ’ਤੇ ਵਾਪਸਟਾਈਮਲਾਈਨ ’ਤੇ ਪੜ੍ਹੋਇਸਦੀਆਂ ਤੰਦਾਂ ਵੇਖੋ
ਸਰੋਤ
- Punjabi Suba Movement (entry by Karnail Singh Doad), The Encyclopaedia of Sikhism (ed. Harbans Singh), Punjabi University, Patiala. eos.learnpunjabi.org
- History of Sikh Struggles, vol. I (Gurmit Singh), pp. 140-142, 366-395, Atlantic Publishers & Distributors, New Delhi, 1989. archive.org
- A History of the Sikhs, vol. 2: 1839-2004 (Khushwant Singh), p. 297, Oxford University Press, 2004. archive.org
- The Sikhs of the Punjab (J. S. Grewal), p. 198, Cambridge University Press (New Cambridge History of India II.3), revised edition, 1998. archive.org