ਬਾਬਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ

ਬਾਬਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨੇ 1921 ਅਤੇ 1922 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਕੋਲੋਂ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ, ਤੋਸ਼ਾਖ਼ਾਨੇ, ਦੀਆਂ ਚਾਬੀਆਂ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਦੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 6 ਜੂਨ 1868 ਨੂੰ ਸਿਆਲਕੋਟ, ਜੋ ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਠੇਕੇਦਾਰ ਅਤੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇਦਾਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1889 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਤੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਵਕਾਲਤ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਇੱਕ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਦਰਜ ਹੈ। ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ 12 ਦਸੰਬਰ 1920 ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣੇ ਗਏ ਅਤੇ 1921 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਗਏ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣੇ ਗਏ, ਫਿਰ ਜੁਲਾਈ 1921 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵੱਡੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1912 ਤੋਂ 1920: 1912 ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਿੱਖ ਜਨਤਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਆਏ, 1915 ਵਿੱਚ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਵਿਖੇ ਸਿੱਖ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ 1920 ਵਿੱਚ ਸੈਂਟਰਲ ਸਿੱਖ ਲੀਗ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਨਾ-ਮਿਲਵਰਤਣ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਏ।
• 7 ਨਵੰਬਰ 1921: ਸਰਕਾਰ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਚਾਬੀਆਂ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਖੜਕ ਸਿੰਘ 12 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਰੋਸ ਜਲਸੇ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਅਜਨਾਲਾ ਦੇ ਦੀਵਾਨ ਮਗਰੋਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਮਾਸਟਰ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਸਮੇਤ। ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਝਬਾਲ ਵੀ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਏ ਗਏ।
• ਜਨਵਰੀ 1922: 11 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਏ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। 19 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਫ਼ਸਰ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੋਏ ਦੀਵਾਨ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਰੇਸ਼ਮ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟੀਆਂ ਚਾਬੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਦਾ ਹੈ। (ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦੀ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀ ਐਂਟਰੀ 17 ਜਨਵਰੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ।) ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਮੁਤਾਬਕ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਾਰ ਭੇਜ ਕੇ ਇਸ ਨਤੀਜੇ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ੈਸਲਾਕੁਨ ਲੜਾਈ ਜਿੱਤੀ ਜਾਣਾ ਕਿਹਾ।
• 1922 ਤੋਂ 1927: 1922 ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਹੋਏ ਤਾਂ ਕਿਰਪਾਨਾਂ ਦਾ ਕਾਰਖ਼ਾਨਾ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸਾਲ ਅਤੇ ਬਗ਼ਾਵਤ ਭੜਕਾਉਣ ਵਾਲੇ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਲਈ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ। ਡੇਰਾ ਗਾਜ਼ੀ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੱਗ ਲਾਹੁਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੋਸ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾਉਣ ਤੋਂ ਹੀ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 4 ਜੂਨ 1927 ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
• ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਹਿਰੂ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਅਤੇ ਕਮਿਊਨਲ ਐਵਾਰਡ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਤਜਵੀਜ਼, ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰਾਜੇਂਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨੇ 1953 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਭਿਨੰਦਨ ਗ੍ਰੰਥ ਭੇਟ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਲਾਣਾ 6 ਅਕਤੂਬਰ 1963 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ 95 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਸ ਆਗੂ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਚਾਬੀਆਂ ਵਾਪਸ ਜਿੱਤੀਆਂ, ਜੋ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਸੀ। ਖ਼ਾਨ ਅਬਦੁਲ ਗ਼ੱਫ਼ਾਰ ਖ਼ਾਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰਹੇ, ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਪੱਕੇ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਦੱਸਿਆ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਨੇ 2018 ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 150ਵੀਂ ਜਨਮ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸਮਾਗਮ ਦੇ ਲੰਘ ਗਈ, ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ੱਕ ਛਾਪਿਆ ਕਿ ਅੱਜ ਦੇ ਕਾਂਗਰਸੀ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਸੁਣਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ।