ਡਾ. ਰਾਜੇਂਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ

ਰਾਜੇਂਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ (3 ਦਸੰਬਰ 1884 ਤੋਂ 28 ਫ਼ਰਵਰੀ 1963) ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਕਾਂਗਰਸੀ ਆਗੂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ ਘੜਨ ਵਾਲੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣੇ। ਪੰਥ ਲਈ ਉਹ ਇਸ ਕਰਕੇ ਅਹਿਮ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਸਭਾ ਦੇ ਮੁਖੀ ਸਨ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਕਮੇਟੀਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਮੰਗ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਉੱਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ।

ਜੀਵਨ ਸਫ਼ਰ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਬੰਗਾਲ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ ਦੇ ਜ਼ੀਰਾਦੇਈ (ਹੁਣ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਸੀਵਾਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। 1917 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗਾਂਧੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਚੰਪਾਰਨ ਦੀ ਜਾਂਚ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਅਕਤੂਬਰ 1934 ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣੇ, ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਦੇ ਅਸਤੀਫ਼ੇ ਮਗਰੋਂ 1939 ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣੇ, ਅਤੇ ਜੇ.ਬੀ. ਕ੍ਰਿਪਲਾਨੀ ਦੇ ਅਸਤੀਫ਼ੇ ਮਗਰੋਂ 17 ਨਵੰਬਰ 1947 ਤੋਂ ਤੀਜੀ ਵਾਰ ਬਣੇ। 8 ਅਗਸਤ 1942 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਦਾ ਮਤਾ ਪਾਸ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 15 ਜੂਨ 1945 ਤੱਕ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।

ਸਿੱਖ ਮਸਲਾ। 11 ਦਸੰਬਰ 1946 ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣੇ ਗਏ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਲਈ 24 ਫ਼ਰਵਰੀ 1948 ਨੂੰ ਵੱਲਭਭਾਈ ਪਟੇਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸਬ-ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ 23 ਨਵੰਬਰ 1948 ਤੱਕ ਹੋਈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਰਾਖਵੀਆਂ ਸੀਟਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ 11 ਮਈ 1949 ਨੂੰ ਸਲਾਹਕਾਰ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਲਈ ਸੀਟਾਂ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨੀ ਰਾਖਵਾਂਕਰਨ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਪਰ ਸਭਾ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ: 25 ਮਈ 1949 ਨੂੰ ਪਟੇਲ ਨੇ ਸਭਾ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸਲਾਹਕਾਰ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਮਸਲੇ ਬਾਰੇ ਪੰਜ ਮੈਂਬਰੀ ਸਬ-ਕਮੇਟੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਾਦ, ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ, ਪਟੇਲ, ਕੇ.ਐੱਮ. ਮੁਨਸ਼ੀ ਅਤੇ ਬੀ.ਆਰ. ਅੰਬੇਡਕਰ ਸਨ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਨੁਮਾਇੰਦਿਆਂ ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕੌਮ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮਾਂ ਮੰਗਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਬੈਠਕ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।

ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਵੱਲੋਂ 30 ਅਪ੍ਰੈਲ 1948 ਨੂੰ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਲਈ ਚੁਣੇ ਗਏ ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਲੜਾਈ ਲੜੀ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਵਜੋਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨਾ ਮਿਲੀ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਵੇਂ ਸੰਵਿਧਾਨ ਉੱਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 11 ਦਸੰਬਰ 1946: ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣੇ ਗਏ, ਇਹ ਅਹੁਦਾ ਉਹ 24 ਜਨਵਰੀ 1950 ਤੱਕ ਸੰਭਾਲਦੇ ਰਹੇ।
• 25 ਮਈ 1949: ਪਟੇਲ ਨੇ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਬਾਰੇ ਸਬ-ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦਾ ਨਾਂ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਮਾਂ ਮੰਗੇ ਜਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸੀ।
• 26 ਜਨਵਰੀ 1950: ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੁਣੇ ਗਏ, ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਿਮ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਵਜੋਂ; 1952 ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਮਗਰੋਂ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਚੁਣੇ ਗਏ ਅਤੇ 1957 ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਚੁਣੇ ਗਏ।
• ਮਈ 1962: ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਹੁਦੇ ਉੱਤੇ ਬਣੇ ਰਹਿਣ ਦੀਆਂ ਬੇਨਤੀਆਂ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਗਣਰਾਜ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੂਰੇ ਦੋ ਕਾਰਜਕਾਲ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲੇ ਇਕੱਲੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸਨ। ਪੰਥ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਸਭਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਇਸ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਇਆ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਮੰਗ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਅਤੇ ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਨਹੀਂ ਹੋਏ।