ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਦੇ ਕਤਲੇਆਮ

ਕੌਣ: ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ, ਅਟਕ ਅਤੇ ਜਿਹਲਮ ਦੇ ਪੋਠੋਹਾਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਭੀੜਾਂ ਨੇ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਮਾਰਚ 1947 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਅਤੇ ਅਟਕ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਕਸਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ 'ਤੇ "ਮੁਸਲਮਾਨ ਭੀੜਾਂ ਨੇ ਵਹਿਸ਼ੀ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਸਨ"। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਦਾ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਬਿਰਤਾਂਤ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਪਠਾਣ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਭੀੜਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: ਇਹ ਹਿੰਸਾ 2 ਮਾਰਚ 1947 ਨੂੰ ਖ਼ਿਜ਼ਰ ਹਯਾਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਵਜੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਈ। ਪੋਠੋਹਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮਾਰਚ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਘੇਰਾਬੰਦੀਆਂ ਲਗਭਗ 6 ਮਾਰਚ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈਆਂ।

ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਕਹੂਟਾ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ ਥੋਆ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹਵੇਲੀ ਵਿੱਚ ਡਟੇ ਰਹੇ। ਜਦੋਂ ਭੀੜ ਨੇੜੇ ਆ ਗਈ, ਤਾਂ ਬੀਬੀਆਂ ਖੂਹ ਵਿੱਚ ਕੁੱਦ ਗਈਆਂ। ਬਿਰਤਾਂਤ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ: ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਦਾ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਬਿਰਤਾਂਤ ਇਸ ਨੂੰ 9 ਮਾਰਚ ਦੀ ਘਟਨਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਸਿੱਖਨੈੱਟ 12 ਮਾਰਚ ਦੀ। ਦੋਵੇਂ 93 ਬੀਬੀਆਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਬੀਬੀ ਦਾ ਨਾਂ ਇੱਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਬਸੰਤ ਕੌਰ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਮਾਨ ਕੌਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਲਗਭਗ 200 ਸਿੱਖ ਮਰਦ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਨੇੜਲੇ ਚੋਹਾ ਖ਼ਾਲਸਾ ਵਿੱਚ, 12 ਤੋਂ 13 ਮਾਰਚ ਨੂੰ, ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਮੁਤਾਬਕ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 150 ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਸਿੱਖਨੈੱਟ ਮੁਤਾਬਕ ਫ਼ੌਜ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਅਤੇ ਬਚੇ ਹੋਇਆਂ ਨੂੰ ਬਚਾ ਲਿਆ।

ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਦੇ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਬਿਰਤਾਂਤ ਮੁਤਾਬਕ ਸਰਕਾਰੀ ਅੰਕੜਾ 2,263 ਸੀ, ਪਰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਸੀ।

ਕਿੱਥੇ: ਪੋਠੋਹਾਰ ਦਾ ਪਠਾਰ: ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ, ਅਟਕ ਅਤੇ ਜਿਹਲਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ, ਅਤੇ ਕਹੂਟਾ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ ਥੋਆ ਖ਼ਾਲਸਾ ਤੇ ਚੋਹਾ ਖ਼ਾਲਸਾ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਹਮਲੇ "ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਝਲਕ" ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਯਕੀਨ ਦਿਵਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜੇ ਬਚ ਸਕਦੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਸਲਿਮ ਰਾਜ ਹੇਠ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਪਰ ਸੰਕਟ ਦੇ ਉਸ ਸਾਲ ਦੀ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਵੱਡੀ ਫ਼ਿਰਕੂ ਹਿੰਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ: ਕਲਕੱਤੇ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕਤਲੇਆਮ (ਗ੍ਰੇਟ ਕਲਕੱਤਾ ਕਿਲਿੰਗ) 16 ਅਗਸਤ 1946 ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੰਦਾਜ਼ਨ 5,000 ਮੌਤਾਂ ਅਤੇ 15,000 ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਅਕਤੂਬਰ ਵਿੱਚ ਪੂਰਬੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂਆਂ 'ਤੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲੇ ਹੋਏ।