ਏ.ਕੇ. ਫ਼ਜ਼ਲੁਲ ਹੱਕ

ਅਬੁਲ ਕਾਸਿਮ ਫ਼ਜ਼ਲੁਲ ਹੱਕ (26 ਅਕਤੂਬਰ 1873 ਤੋਂ 27 ਅਪ੍ਰੈਲ 1962), ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਬੰਗਾਲ, ਯਾਨੀ ਬੰਗਾਲ ਦਾ ਸ਼ੇਰ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਵਕੀਲ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਸਨ ਜੋ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਰਹੇ ਅਤੇ ਜਿਨਾਹ ਦੇ ਚੁਣਨ ਉੱਤੇ 23 ਮਾਰਚ 1940 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦੇ ਇਜਲਾਸ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਮਤਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਬੰਗਾਲੀ ਸਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਇਸ ਮਤੇ ਕਰਕੇ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਕਿ ਉਹ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਕਮੇਟੀ ਵਿੱਚ ਸਨ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1906 ਤੋਂ 1913: 30 ਦਸੰਬਰ 1906 ਨੂੰ ਢਾਕਾ ਵਿੱਚ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਵਟਾਇਆ, ਅਤੇ 1913 ਵਿੱਚ ਬੰਗਾਲ ਲੈਜਿਸਲੇਟਿਵ ਕੌਂਸਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ।
• 1916 ਤੋਂ 1921: ਬੰਗਲਾਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1916 ਦੇ ਲਖਨਊ ਸਮਝੌਤੇ ਨੂੰ ਘੜਨ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਵਟਾਇਆ ਅਤੇ 1918 ਤੇ 1919 ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਰਹੇ।
• 1919: ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਕਤਲੇਆਮ ਬਾਰੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਇਨਕੁਆਇਰੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ। 1920 ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਨਾ-ਮਿਲਵਰਤਣ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ।
• 1 ਅਪ੍ਰੈਲ 1937 ਤੋਂ 1943: ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 1938 ਵਿੱਚ ਬੰਗਾਲ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਡੈਬਟਰਜ਼ ਐਕਟ ਅਤੇ ਮਨੀ ਲੈਂਡਰਜ਼ ਐਕਟ ਪਾਸ ਕੀਤੇ, ਕਰਜ਼ਾ ਨਿਬੇੜਾ ਬੋਰਡ ਬਣਾਏ, ਅਤੇ ਮੁਜ਼ਾਰਾ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿੱਚ ਸੋਧ ਕੀਤੀ।
• 23 ਮਾਰਚ 1940: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਮਤਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਦੇ ਮੁਸਲਿਮ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ “ਆਜ਼ਾਦ ਰਾਜਾਂ” ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਅਸਲ ਮਸੌਦਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਸਰ ਸਿਕੰਦਰ ਹਯਾਤ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਘੜਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸਬਜੈਕਟਸ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ।
• 1941 ਤੋਂ 1943: ਜਿਨਾਹ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਦੇ ਉਲਟ ਵਾਇਸਰਾਏ ਦੀ ਡਿਫ਼ੈਂਸ ਕੌਂਸਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਅਤੇ ਲੀਗ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 2 ਦਸੰਬਰ 1941 ਨੂੰ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦਿੱਤਾ, 12 ਦਸੰਬਰ ਤੋਂ ਬਹੁਤੇ ਹਿੰਦੂ ਮੈਂਬਰਾਂ, ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਬੋਸ ਧੜੇ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਮਹਾਂਸਭਾ ਦੇ ਵਿਆਪਕ ਗੱਠਜੋੜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ 28 ਮਾਰਚ 1943 ਨੂੰ ਗਵਰਨਰ ਦੇ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।
• 1954 ਤੋਂ 1958: ਪੂਰਬੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਫ਼ਰੰਟ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਦਿਵਾਈ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 1954 ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ, ਫਿਰ ਅਗਸਤ 1955 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ 1956 ਤੋਂ 1958 ਤੱਕ ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਗਵਰਨਰ।

ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਪੱਖ

ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਵਿੱਚ ਇਰਾ ਪਾਂਡੇ ਮੁਤਾਬਕ 12 ਫ਼ਰਵਰੀ 1940 ਨੂੰ, ਲਾਹੌਰ ਇਜਲਾਸ ਤੋਂ ਕੁਝ ਹਫ਼ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ, ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਜਨਰਲ ਹਾਊਸ ਨੇ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਵੱਲੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਕੀਮ ਦਾ ਡਟ ਕੇ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਇਹੀ ਲੇਖ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ 27 ਫ਼ਰਵਰੀ 1943 ਦੇ ਇੱਕ ਮਤੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਾਉਣਾ ਬੇਹੱਦ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਹੋਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਨੋਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ 3 ਮਾਰਚ 1947 ਤੱਕ ਵੀ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦੇ ਬਾਹਰ “ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਮੁਰਦਾਬਾਦ” ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਲਾ ਰਹੇ ਸਨ। 1940 ਦੇ ਮਤੇ ਦੇ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਸੀ; ਹਿੰਦੂ ਪ੍ਰੈੱਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਇਹੀ ਨਾਂ ਪੱਕ ਗਿਆ।

ਬੰਗਲਾਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਹੱਕ ਨੇ 1942 ਤੋਂ ਲੀਗ ਅਤੇ ਦੋ-ਕੌਮੀ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਕਲਕੱਤੇ ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਰਕੂ ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਤੰਬਰ 1946 ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਗ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਢਾਕਾ ਵਿੱਚ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਾਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਅੰਦਾਜ਼ਨ ਪੰਜ ਲੱਖ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਆਦਮੀ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਉਹ ਮਤਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਬਾਨੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਚਾਰਟਰ ਮੰਨਿਆ, ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਹਮਾਇਤੀ ਵਜੋਂ।